ડેન્ગ્યુ સામે જંગ: ભારતને મળી પ્રથમ રસી, શું આ ‘મચ્છરજન્ય’ રોગનો કાયમી ઈલાજ છે?
ભારત જેવા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશમાં ચોમાસાની ઋતુ આવતા જ ચિંતાનું મોટું કારણ ડેન્ગ્યુ બની જાય છે. દર વર્ષે હજારો લોકો આ રોગનો શિકાર બને છે અને હોસ્પિટલોમાં બેડની અછત જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. પરંતુ હવે આ ડરના માહોલ વચ્ચે રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે જાપાનની જાણીતી ફાર્મા કંપની ‘તાકેદા’ (Takeda) ની ડેન્ગ્યુ વેક્સિન ‘QDENGA’ ને મંજૂરી આપી દીધી છે. સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (CDSCO) દ્વારા મળેલી આ મંજૂરી ભારતીય સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા માટે એક મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.
ડેન્ગ્યુ વેક્સિન શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે?
ડેન્ગ્યુના વાયરસના ચાર અલગ-અલગ પ્રકાર (Serotypes) હોય છે. ઘણીવાર એકવાર ડેન્ગ્યુ થયા પછી બીજી વાર થતી અસર વધુ ગંભીર હોય છે. QDENGA વેક્સિન ‘ટેટ્રાવેલેન્ટ લાઈવ એટેન્યુએટેડ’ ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે. તેનો અર્થ એ કે તે એકસાથે ડેન્ગ્યુના ચારેય પ્રકારના વાયરસ સામે રક્ષણ આપવા સક્ષમ છે. આ વેક્સિન લેવાથી શરીરમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) ડેવલપ થાય છે, જે વાયરસને શરીરમાં ગંભીર હુમલો કરતા અટકાવે છે.
રસીની ખાસિયતો: 5 મહત્વના મુદ્દા
કોણ લઈ શકે છે આ રસી?: આ રસી 4 વર્ષથી લઈને 60 વર્ષ સુધીની કોઈપણ વ્યક્તિ લઈ શકે છે.
પૂર્વ ટેસ્ટિંગની જરૂર નથી: સૌથી મોટી રાહતની વાત એ છે કે રસી લેતા પહેલા તમારે ડેન્ગ્યુ થયો હતો કે નહીં, તે જાણવા માટે કોઈ ટેસ્ટ કરાવવાની જરૂર નથી. જેમને અગાઉ ડેન્ગ્યુ થયો હોય કે ન થયો હોય, બંને આ રસી લઈ શકે છે.
ડોઝનું માળખું: કોરોનાની રસીની જેમ જ ડેન્ગ્યુની આ રસી પણ બે ડોઝમાં આપવામાં આવશે. બંને ડોઝ વચ્ચે નિશ્ચિત સમયગાળો રાખવામાં આવશે, જેની સલાહ ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવશે.
અસરકારકતા: ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સના ડેટા મુજબ, આ રસી ડેન્ગ્યુના સંક્રમણને રોકવામાં 61% થી 80% સુધી અસરકારક છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તે વ્યક્તિને ગંભીર સ્થિતિમાં પહોંચતા અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થતા 84% થી 90% સુધી અટકાવે છે.
કિંમત: હાલમાં આ રસીની બંને ડોઝની અંદાજિત કિંમત ₹6,000 થી ₹12,000 ની વચ્ચે હોઈ શકે છે. જોકે, હૈદરાબાદની કંપની દ્વારા તેનું ભારતમાં ઉત્પાદન શરૂ થતા, ભવિષ્યમાં તેની કિંમતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.
શા માટે ભારત માટે આ રસી અનિવાર્ય છે?
ભારતમાં દર વર્ષે વિશ્વના કુલ ડેન્ગ્યુના કેસોના લગભગ એક-તૃતીયાંશ કેસ જોવા મળે છે. છેલ્લા બે દાયકામાં ભારતમાં ડેન્ગ્યુના કેસોમાં 11 ગણો ઉછાળો આવ્યો છે. માત્ર વર્ષ 2025 માં જ 1.13 લાખથી વધુ લોકો ડેન્ગ્યુનો શિકાર બન્યા હતા. આપણી ગીચ વસ્તી અને મચ્છરોનું અનુકૂળ વાતાવરણ આ રોગને ઝડપથી ફેલાવવા માટે જવાબદાર છે. ડેન્ગ્યુને કારણે માત્ર આર્થિક નુકસાન જ નથી થતું, પરંતુ અનેક પરિવારોએ પોતાના સ્વજનોને ગુમાવવા પડે છે. આ વેક્સિન હવે આ મૃત્યુઆંકને ઘટાડવામાં એક ‘ગેમ ચેન્જર’ સાબિત થઈ શકે છે.
રસી લેવાથી શું ડેન્ગ્યુ થશે જ નહીં?
ઘણા લોકોને એવી ગેરસમજ છે કે રસી લીધા પછી તેમને ડેન્ગ્યુ થશે જ નહીં. તે સાચું નથી. વેક્સિન લેવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રોગને રોકવા કરતાં તેની ગંભીરતાને ઘટાડવાનો છે. જો રસી લીધા પછી પણ કોઈને ડેન્ગ્યુ થાય, તો પણ તે વ્યક્તિનું પ્લેટલેટ કાઉન્ટ એકદમ નીચું જવાનું કે ‘ડેન્ગ્યુ શોક સિન્ડ્રોમ’ જેવી સ્થિતિનું જોખમ ઘણું ઘટી જાય છે. એટલે કે, તે જીવલેણ પરિસ્થિતિમાંથી બચાવે છે.
સાવચેતી રાખવી કેમ જરૂરી છે?
ભલે વેક્સિન આવી ગઈ હોય, પરંતુ ડેન્ગ્યુ મચ્છરોથી ફેલાતો રોગ છે. મચ્છરોને ઉદ્ભવતા અટકાવવા તે સૌથી શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે. આસપાસ પાણી જમા ન થવા દેવું, મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો અને ફૂલ બાંયના કપડાં પહેરવા જેવી સાવચેતીઓ હજુ પણ એટલી જ જરૂરી છે. રસી એ એક સુરક્ષા કવચ છે, પણ સફાઈ અને જાગૃતિ એ તેનો પાયો છે.
ભવિષ્યની સ્થિતિ અને સરકારની ભૂમિકા
સરકારે આ વેક્સિનને મંજૂરી આપીને સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે એક મજબૂત ઈચ્છાશક્તિ દર્શાવી છે. આવનારા સમયમાં આ વેક્સિન સરકારી હોસ્પિટલો કે રસીકરણ કાર્યક્રમમાં સામેલ થશે કે કેમ, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. જો મોટા પાયે રસીકરણ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવે, તો ભારત આગામી થોડા વર્ષોમાં ડેન્ગ્યુમુક્ત બનવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે.
જો તમે અથવા તમારા પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિ ડેન્ગ્યુના જોખમવાળા વિસ્તારમાં રહેતા હોય, તો તમારા નજીકના ડૉક્ટરની સલાહ લો. ડેન્ગ્યુની રસી એ વિજ્ઞાનની એક અદભૂત ભેટ છે. ગભરાવાને બદલે જાગૃત બનીને સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાના આ પગલાને અપનાવવું એ જ અત્યારની માંગ છે.
