સાવધાન: શું તમારી એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ તમારા ખોરાકને ‘ઝેરી’ બનાવી રહી છે? જાણો વિજ્ઞાન શું કહે છે
આજકાલ દરેક ઘરના રસોડામાં એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ (Aluminium Foil) એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગઈ છે, પછી તે બાળકોનું ટિફિન પેક કરવાનું હોય કે રેસ્ટોરન્ટમાંથી ગરમ ખોરાક મંગાવવાનો હોય. પરંતુ તાજેતરના સંશોધનો અને નિષ્ણાતોના અભિપ્રાયો રસોડાના આ ‘ઓલ-રાઉન્ડર’ સાધનના ઉપયોગને લઈને કેટલીક ગંભીર ચેતવણીઓ આપી રહ્યા છે.
શું એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ ખરેખર જોખમી છે?
સામાન્ય રીતે, એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ પોતે હાનિકારક નથી, પરંતુ તેનો અસુરક્ષિત રીતે ઉપયોગ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે એલ્યુમિનિયમ આપણા પર્યાવરણમાં વિપુલ પ્રમાણમાં હાજર છે અને આપણે રોજિંદા ખાવા-પીવા દ્વારા તેની થોડી માત્રા લઈએ જ છીએ. યુરોપિયન ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (EFSA) અનુસાર, દર અઠવાડિયે શરીરના વજનના પ્રતિ કિલોગ્રામ દીઠ 1 મિલિગ્રામ એલ્યુમિનિયમનું સેવન સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. એક સ્વસ્થ વ્યક્તિની કિડની શરીરમાં પ્રવેશતા 99.9% એલ્યુમિનિયમને પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢી નાખે છે.
જોખમ ક્યારે વધી જાય છે?
સંશોધનો દર્શાવે છે કે કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં ફોઈલમાંથી એલ્યુમિનિયમના અંશો ખોરાકમાં ‘લીચ’ (Leach) એટલે કે ઓગળીને ભળવા લાગે છે:
- અત્યંત ગરમ ખોરાક: ગરમ ખોરાક પેક કરવાથી અથવા ફોઈલમાં ખોરાક રાંધવાથી એલ્યુમિનિયમ પીગળીને ખોરાકમાં ભળી શકે છે.
- એસિડિક અને ખારો ખોરાક: લીંબુ, ટામેટા, અથાણું કે વિનેગર જેવા એસિડિક અને વધુ મીઠું ધરાવતા ખોરાકને જ્યારે ફોઈલમાં રાખવામાં આવે છે, ત્યારે એલ્યુમિનિયમ આયનો ઝડપથી ખોરાકમાં ભળી જાય છે.
- ઊંચું તાપમાન: 180°C થી ઉપરના તાપમાને ખોરાક રાંધવાથી એલ્યુમિનિયમનું ગળતર ઘણું વધી જાય છે. એક અભ્યાસ મુજબ, ફોઈલમાં રેડ મીટ રાંધવાથી તેમાં એલ્યુમિનિયમનું પ્રમાણ 89% થી 378% સુધી વધી શકે છે.
સ્વાસ્થ્ય પર સંભવિત અસરો
લાંબા સમય સુધી એલ્યુમિનિયમનું વધુ પડતું સેવન શરીરના ઘણા અંગો પર ખરાબ અસર કરી શકે છે:
- હાડકાના રોગ: તે હાડકામાંથી કેલ્શિયમ ઘટાડી શકે છે, જેનાથી ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અને હાડકાની ઘનતામાં ઘટાડો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
- મગજ અને ચેતાતંત્ર: વધુ પડતું એલ્યુમિનિયમ જમા થવાથી યાદશક્તિ નબળી પડવી અને ‘ડિમેન્શિયા’ જેવી બીમારીઓનું જોખમ વધી શકે છે. જોકે, અલ્ઝાઈમર સાથે તેનો સીધો સંબંધ હજુ પણ વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય છે.
- અન્ય અંગો: તે કિડનીની કાર્યક્ષમતાને અસર કરી શકે છે અને પુરુષોમાં પ્રજનન ક્ષમતા (Fertility) ઘટાડી શકે છે.
બચાવના ઉપાયો અને સુરક્ષિત વિકલ્પો
નિષ્ણાતો એલ્યુમિનિયમના જોખમને ઘટાડવા માટે નીચેની સલાહ આપે છે:
- કાચના વાસણો (Glass Containers): ખોરાક સંગ્રહવા માટે કાચના વાસણો સૌથી સુરક્ષિત છે.
- પાર્ર્ચમેન્ટ પેપર (Parchment Paper): બેકિંગ અથવા સેન્ડવિચ રેપ કરવા માટે આ એક વધુ સારો અને સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.
- સ્ટેનલેસ સ્ટીલ: ટિફિન પેક કરવા માટે એલ્યુમિનિયમને બદલે સ્ટીલના ડબ્બાઓનો ઉપયોગ કરો.
- માટીના અથવા એર-ટાઇટ કન્ટેનર: પરંપરાગત એર-ટાઇટ ડબ્બા કોઈપણ કેમિકલ ગળતર વગર ખોરાકને તાજો રાખવામાં મદદ કરે છે.
એલ્યુમિનિયમ ફોઈલનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ એસિડિક ખોરાક અને ઊંચા તાપમાને રસોઈ બનાવવા માટે તેનાથી બચવું જ સમજદારી છે.
