શરીરમાં પાણીની ઉણપ કેમ વધારે છે બીપી? જાણો વેસોપ્રેસિન હોર્મોનની વૈજ્ઞાનિક રમત
આજના ભાગદોડભર્યા યુગમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાયપરટેન્શન) અને હૃદયરોગ એક સામૂહિક આરોગ્ય સમસ્યા બની ગયા છે. સ્વસ્થ રહેવા અને શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવા માટે રોજ પૂરતું પાણી પીવું અનિવાર્ય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે દરરોજ યોગ્ય માત્રામાં પાણી પીવાથી તમારા બ્લડ પ્રેશર પર કેવી સીધી અસર પડે છે?
શરીરને સ્વસ્થ અને ઊર્જાવાન રાખવા માટે પાણી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે. સામાન્ય રીતે દરરોજ ૮ થી ૧૦ ગ્લાસ સાદું પાણી પીવાથી કિડની ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢવાનું કામ સરળતાથી કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, પાણી પીવાથી રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે, પોષક તત્વો કોષો સુધી પહોંચે છે અને પાચનક્રિયા મજબૂત બને છે.
પરંતુ તબીબી સંશોધનો દર્શાવે છે કે શરીરમાં પાણીનું સ્તર સીધું આપણા રક્તચાપ એટલે કે બ્લડ પ્રેશર (BP) ને અસર કરે છે. આપણું લોહી મોટે ભાગે પાણીથી બનેલું હોય છે, તેથી પાણીનું પ્રમાણ ઘટતાં જ લોહીનું વોલ્યુમ ઘટે છે.
ડીહાઇડ્રેશન અને બ્લડ પ્રેશર વચ્ચેનો વૈજ્ઞાનિક સંબંધ
અમેરિકન તબીબ ડૉ. જેસિન્ટા અન્યાઓકુ સમજાવે છે કે, જ્યારે શરીરમાં પાણીની અછત (Dehydration) થાય છે, ત્યારે લોહીમાં સોડિયમનું પ્રમાણ વધી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં મગજ ‘વેસોપ્રેસિન’ (Vasopressin) નામનો હોર્મોન રિલીઝ કરે છે.
આ હોર્મોન કિડનીને પાણી જાળવી રાખવાનો આદેશ આપે છે અને સાથે રક્તવાહિનીઓને સાંકડી (સંકુચિત) કરી દે છે. રક્તવાહિનીઓ સાંકડી થવાથી હૃદય પર દબાણ વધે છે અને બ્લડ પ્રેશર ઊંચું જાય છે. જો વારંવાર ડીહાઇડ્રેશન થાય, તો હાઈ બ્લડ પ્રેશરની કાયમી સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
જ્યારે વ્યક્તિ પૂરતું પાણી પીવે છે, ત્યારે લોહીનું પ્રમાણ સામાન્ય થાય છે, વેસોપ્રેસિન હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે અને રક્તવાહિનીઓ રિલેક્સ થતાં બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય રેન્જમાં આવી જાય છે.
શું વધુ પાણી પીવાથી હાઈ બીપીનું જોખમ ઘટે છે?
‘ફ્રન્ટિયર્સ ઈન પબ્લિક હેલ્થ’ માં પ્રકાશિત થયેલા નવ વર્ષના એક વ્યાપક અભ્યાસ મુજબ, જે લોકો દરરોજ ૬ કે તેથી વધુ કપ સાદું પાણી પીવે છે, તેમને એક કપથી ઓછું પાણી પીનારા લોકોની સરખામણીએ હાઈ બ્લડ પ્રેશર થવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું રહે છે.
તબીબી ભાષામાં જ્યારે સિસ્ટોલિક બીપી ૧૩૦ mm Hg અથવા વધુ અને ડાયાસ્ટોલિક બીપી ૮૦ mm Hg કે તેથી વધુ હોય, ત્યારે તેને હાઈ બ્લડ પ્રેશર ગણવામાં આવે છે. પૂરતું પાણી પીવાથી હૃદયરોગ અને સ્ટ્રોકનું જોખમ ઘટે છે.
અચાનક વધુ પાણી પીવાની આડઅસર અને ઓર્થોસ્ટેટિક હાયપોટેન્શન
સ્વસ્થ રહેવા માટે હાઇડ્રેશન જરૂરી છે, પરંતુ એકસાથે ખૂબ વધારે પાણી પીવું પણ જોખમી બની શકે છે.
ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં, જેમ કે પલંગમાંથી ઉભા થતાં જ ચક્કર આવવા કે અંધારા આવવા (જેને ઓર્થોસ્ટેટિક હાયપોટેન્શન કહેવાય છે), ઝડપથી ૩૦૦ થી ૫૦૦ મિલી પાણી પીવાથી રાહત મળે છે. પાણી પીવાથી લોહીનું પ્રમાણ વધે છે અને સિમ્પૈથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ સક્રિય થતાં અચાનક ઘટેલું બીપી ક્ષણવારમાં સામાન્ય થઈ જાય છે.
પરંતુ જો સામાન્ય સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ એકસાથે લિટર-બે લિટર પાણી પી જાય, તો કિડની પર દબાણ વધે છે અને રક્તવાહિનીઓમાં દબાણ વધવાથી અસ્થાયી રૂપે બીપી શૂટ-અપ થઈ શકે છે.
હાઇડ્રેટેડ રહેવાની અને બીપી કંટ્રોલ કરવાની સાચી રીત
૧. થોડું-થોડું પાણી પીઓ: આખો દિવસ એકસાથે પાણી ગટગટાવવાને બદલે દર એક-બે કલાકે થોડું-થોડું પાણી પીવાની ટેવ પાડો.
૨. પાણીથી ભરપૂર ખોરાક: આહારમાં કાકડી, તરબૂચ, નારંગી અને સ્ટ્રોબેરી જેવા ફળોનો સમાવેશ કરો, જેમાં પોટેશિયમ અને પાણી બંને હોય છે જે બીપી નિયંત્રિત રાખે છે.
૩. DASH ડાયટ અપનાવો: બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવા માટે ડાયેટરી એપ્રોચિસ ટુ સ્ટોપ હાયપરટેન્શન (DASH) ડાયટ શ્રેષ્ઠ છે. આમાં આખા અનાજ, લીલા શાકભાજી, ઓછી ચરબીવાળા ડેરી ઉત્પાદનો અને ઓછું મીઠું (સોડિયમ) લેવાની સલાહ અપાય છે.
૪. રોજિંદી કસરત: રોજ ૧૫ થી ૨૦ મિનિટનું બ્રિસ્ક વોકિંગ (ઝડપી ચાલવું) રક્તવાહિનીઓને મજબૂત બનાવે છે.
નિયમિત પાણી પીવાની નાની આદત તમારા હૃદય અને બ્લડ પ્રેશરને આજીવન તંદુરસ્ત રાખવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
#HealthTipsGujarati
