શું તમારું લિવર પણ ફેટી થઈ ગયું છે? જાણો શરીર આપેલા આ સંકેતો અને બચવાના ઉપાયો

ફેટી લિવર કેવી રીતે ઓળખી શકાય? જાણો લક્ષણો, કારણો અને તપાસની સરળ રીતો

આજકાલની બદલાતી જીવનશૈલી, અનિયમિત ખાણીપીણી અને શારીરિક પ્રવૃત્તિની અછતને કારણે ફેટી લિવરની સમસ્યા સામાન્ય બનતી જાય છે. ઘણા લોકોના લિવરમાં ચરબી જમા થતી હોવા છતાં તેમને લાંબા સમય સુધી તેની જાણ થતી નથી. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ફેટી લિવરના શરૂઆતના તબક્કામાં ઘણી વખત કોઈ ખાસ લક્ષણો જોવા મળતા નથી. તેથી માત્ર શરીરમાં થતી સામાન્ય તકલીફોના આધારે ફેટી લિવર છે કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોય છે.

લિવર શરીરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અંગોમાંનું એક છે. તે ખોરાકમાંથી મળતા પોષક તત્વોની પ્રક્રિયા કરવામાં, શરીરમાંથી હાનિકારક પદાર્થોને દૂર કરવામાં અને ઊર્જા સંગ્રહ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે લિવરના કોષોમાં જરૂર કરતાં વધારે ચરબી જમા થવા લાગે ત્યારે તેને સામાન્ય રીતે ફેટી લિવર કહેવામાં આવે છે.

સારા સમાચાર એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં ફેટી લિવરનું કારણ શોધીને જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફાર કરવામાં આવે તો સ્થિતિને નિયંત્રિત કરવામાં ઘણી મદદ મળી શકે છે. પરંતુ સમસ્યાને અવગણવામાં આવે અને લિવરમાં સોજો અથવા નુકસાન વધતું જાય તો આગળ જઈને ફાઇબ્રોસિસ અને સિરોસિસ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે.

ફેટી લિવર એટલે શું?

સામાન્ય રીતે લિવરમાં થોડી માત્રામાં ચરબી હોવી અસામાન્ય નથી. પરંતુ જ્યારે લિવરના વજનના પ્રમાણમાં ચરબીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય ત્યારે તેને ફેટી લિવર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ફેટી લિવર મુખ્યત્વે બે પ્રકારના સંદર્ભમાં જોવા મળે છે. એક પ્રકારમાં વધુ પડતા દારૂના સેવન સાથે તેનો સંબંધ હોઈ શકે છે, જ્યારે બીજા પ્રકારને નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારમાં દારૂનું સેવન મુખ્ય કારણ ન હોય છતાં લિવરમાં ચરબી જમા થઈ શકે છે.

આ સમસ્યા માત્ર વધારે વજન ધરાવતા લોકોમાં જ થાય એવું નથી. સામાન્ય વજન ધરાવતા વ્યક્તિમાં પણ ખોરાકની ગુણવત્તા, ડાયાબિટીસ, પેટની આસપાસની ચરબી, કોલેસ્ટ્રોલ અને મેટાબોલિક સમસ્યાઓને કારણે ફેટી લિવર થઈ શકે છે.

શરૂઆતમાં લક્ષણો કેમ સમજાતા નથી?

ફેટી લિવરને ઘણી વખત ‘સાયલન્ટ’ સમસ્યા કહેવામાં આવે છે. તેનું કારણ એ છે કે લિવરમાં ચરબી જમા થતી હોવા છતાં શરૂઆતમાં દર્દીને કોઈ સ્પષ્ટ તકલીફ ન પણ થાય.

કેટલાક લોકોમાં સતત થાક લાગવો, શરીરમાં ઊર્જાની ઉણપ અનુભવવી અથવા પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં હળવો દુખાવો કે અસ્વસ્થતા જેવી ફરિયાદ થઈ શકે છે. જોકે આ લક્ષણો માત્ર ફેટી લિવરને કારણે જ હોય એવું જરૂરી નથી. બીજી ઘણી બીમારીઓમાં પણ આવી તકલીફો થઈ શકે છે.

એટલે જો કોઈ વ્યક્તિમાં ફેટી લિવરનું જોખમ વધારે હોય તો માત્ર લક્ષણોની રાહ જોવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જરૂરી તપાસ કરાવવી વધુ યોગ્ય છે.

ફેટી લિવરના સામાન્ય લક્ષણો કયા હોઈ શકે?

ફેટી લિવરના શરૂઆતના તબક્કામાં લક્ષણો ખૂબ હળવા હોઈ શકે છે. કેટલીક વ્યક્તિઓમાં નીચેના ફેરફારો જોવા મળી શકે છે:

વારંવાર થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.

પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં ભારેપણું અથવા અસ્વસ્થતા.

રોજિંદા કામ દરમિયાન ઊર્જા ઓછી લાગવી.

કેટલાક કિસ્સામાં ભૂખમાં ફેરફાર.

લિવરમાં સોજો વધે ત્યારે પેટમાં અસ્વસ્થતા વધી શકે છે.

જોકે, આમાંથી કોઈ એક લક્ષણ દેખાય એટલે ફેટી લિવર છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. યોગ્ય નિદાન માટે તબીબી તપાસ જરૂરી છે.

કોને ફેટી લિવરનું જોખમ વધારે હોય છે?

ફેટી લિવરનું જોખમ જીવનશૈલી અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત પરિબળો સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને નીચેની સ્થિતિ ધરાવતા લોકોમાં જોખમ વધી શકે છે:

વધારે વજન અથવા પેટની ચરબી
શરીરમાં વધતી ચરબી, ખાસ કરીને પેટની આસપાસની ચરબી, મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે અને લિવરમાં ચરબી જમા થવાની શક્યતા વધારી શકે છે.

ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ
ડાયાબિટીસ અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનો ફેટી લિવર સાથે મજબૂત સંબંધ જોવા મળે છે. બ્લડ શુગર લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણમાં ન હોય તો લિવર પર પણ અસર પડી શકે છે.

હાઇ કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ
લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ અને અન્ય ચરબીનું પ્રમાણ વધેલું હોય તો પણ ફેટી લિવરનું જોખમ વધી શકે છે.

બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાક
વધુ પ્રમાણમાં તળેલું, પેકેટવાળું, ખાંડયુક્ત અથવા વધારે કેલરી ધરાવતું ખોરાક નિયમિત લેવાથી વજન અને મેટાબોલિક સમસ્યાઓ વધવાની શક્યતા રહે છે.

શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ
લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું અને કસરત કે ચાલવાની ટેવ ઓછી હોવી પણ ફેટી લિવર સહિતની મેટાબોલિક સમસ્યાઓ માટે જોખમી બની શકે છે.

ફેટી લિવર થવાના મુખ્ય કારણો
ફેટી લિવર પાછળ એક જ કારણ જવાબદાર હોય એવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત અનેક પરિબળો મળીને સમસ્યા ઊભી કરે છે. તેમાં વધારે વજન, ખોરાકમાં વધારે કેલરી, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, ડાયાબિટીસ, ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, હાઇ કોલેસ્ટ્રોલ અને ઊંચા ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

કેટલાક કિસ્સામાં ચોક્કસ દવાઓ, કેટલીક અન્ય બીમારીઓ અથવા દારૂનું વધુ સેવન પણ લિવરમાં ચરબી જમા થવાનું કારણ બની શકે છે. તેથી વ્યક્તિગત કારણ જાણવા માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

 ફેટી લિવર છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણી શકાય?

ફેટી લિવરનું નિદાન કરવા માટે ડૉક્ટર વ્યક્તિના લક્ષણો, વજન, મેડિકલ હિસ્ટ્રી, દવાઓ અને અન્ય જોખમી પરિબળોને ધ્યાનમાં લે છે. ત્યારબાદ જરૂરિયાત મુજબ બ્લડ ટેસ્ટ અને ઇમેજિંગ ટેસ્ટ કરાવવામાં આવી શકે છે.

1. લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ એટલે કે બ્લડ ટેસ્ટ
ફેટી લિવરની તપાસમાં ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે લિવર સંબંધિત કેટલાક બ્લડ માર્કર્સ તપાસી શકે છે. તેમાં ALT અને AST જેવા એન્ઝાઇમ્સનો સમાવેશ થાય છે.

આ એન્ઝાઇમ્સનું સ્તર વધેલું હોય તો લિવરમાં કોઈ પ્રકારની તકલીફ અથવા નુકસાનનું સંકેત મળી શકે છે. પરંતુ માત્ર ALT અથવા AST વધવાથી ફેટી લિવરનું નિદાન થઈ જાય એવું નથી. કેટલીક વ્યક્તિઓમાં ફેટી લિવર હોવા છતાં લિવર એન્ઝાઇમ્સ સામાન્ય પણ હોઈ શકે છે.

એટલે બ્લડ ટેસ્ટના પરિણામને અન્ય તપાસ સાથે જોડીને સમજવામાં આવે છે.

2. પેટનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ
ફેટી લિવરની તપાસ માટે પેટનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ એક સામાન્ય અને સરળ ઇમેજિંગ ટેસ્ટ છે. તેમાં લિવરની રચના અને તેમાં ચરબીના સંકેતો જોવા મળી શકે છે.

જો ડૉક્ટરને લક્ષણો, બ્લડ ટેસ્ટ અથવા જોખમી પરિબળોના આધારે ફેટી લિવરની શંકા હોય તો તેઓ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે.

પરંતુ અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી હંમેશા ફેટી લિવરની ગંભીરતા અથવા લિવરમાં થયેલા નુકસાનની સંપૂર્ણ માહિતી મળી જાય એવું નથી. જરૂરિયાત મુજબ વધુ ચોક્કસ તપાસની જરૂર પડી શકે છે.

3. ફાઇબ્રોસ્કેન
કેટલાક દર્દીઓમાં ડૉક્ટર ફાઇબ્રોસ્કેન જેવી તપાસની સલાહ આપી શકે છે. આ એક નોન-ઇન્વેસિવ ટેક્નિક છે, એટલે કે સામાન્ય રીતે શરીરમાં કટ કે સર્જરી કરવાની જરૂર પડતી નથી.

ફાઇબ્રોસ્કેન દ્વારા લિવરની કઠિનતા અને ચોક્કસ પ્રકારની તપાસમાં લિવરમાં રહેલી ચરબીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળી શકે છે. ખાસ કરીને લિવરમાં ફાઇબ્રોસિસ એટલે કે દાગ જેવા ફેરફારોનું જોખમ કેટલું છે તે સમજવામાં આ તપાસ ઉપયોગી બની શકે છે.

દરેક ફેટી લિવર ધરાવતા વ્યક્તિને ફાઇબ્રોસ્કેન કરાવવું જરૂરી નથી. તેની જરૂર છે કે નહીં તે ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ અને અન્ય ટેસ્ટના આધારે નક્કી કરે છે.

FIB-4 સ્કોર શું છે?

ફેટી લિવર ધરાવતા દર્દીમાં લિવરમાં ફાઇબ્રોસિસનું જોખમ સમજવા માટે FIB-4 નામનો સ્કોર પણ ઉપયોગમાં લેવાઈ શકે છે. આ માટે સામાન્ય રીતે વ્યક્તિની ઉંમર અને કેટલાક બ્લડ ટેસ્ટના પરિણામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ કોઈ અલગ મોંઘી તપાસ નથી. ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે સ્કોરની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ લિવરમાં ગંભીર ફાઇબ્રોસિસનું જોખમ ઓછું છે કે વધુ તે અંગે ડૉક્ટરને માર્ગદર્શન આપવાનો હોય છે.

FIB-4 સ્કોરને એકલા આધારે અંતિમ નિદાન માનવું યોગ્ય નથી. જો સ્કોર અથવા અન્ય તપાસમાં જોખમ જણાય તો ડૉક્ટર વધુ તપાસની સલાહ આપી શકે છે.

ફેટી લિવરનું નિદાન થયા પછી શું કરવું?

ફેટી લિવરનું નામ સાંભળીને ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને અવગણવું પણ યોગ્ય નથી. શરૂઆતના તબક્કામાં જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

સૌ પ્રથમ પોતાના વજનને સ્વસ્થ મર્યાદામાં રાખવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. જો વજન વધારે હોય તો ડૉક્ટર અથવા યોગ્ય ડાયેટિશિયનની સલાહથી ધીમે ધીમે વજન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે. અચાનક અને ખૂબ ઝડપથી વજન ઘટાડવાની પદ્ધતિઓથી દૂર રહેવું યોગ્ય છે.

ખોરાકમાં શાકભાજી, ફળો, આખા અનાજ, દાળ અને યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીનનો સમાવેશ કરી શકાય છે. વધારે ખાંડવાળા પીણાં, સતત તળેલા ખોરાક અને ખૂબ પ્રોસેસ્ડ ખાદ્યપદાર્થોનું સેવન ઘટાડવું ફાયદાકારક બની શકે છે.

આ ઉપરાંત નિયમિત ચાલવું, કસરત કરવી અને લાંબા સમય સુધી સતત બેસી રહેવાની ટેવ ઘટાડવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કઈ કસરત કેટલી કરવી તે વ્યક્તિની ઉંમર અને સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે નક્કી કરવી જોઈએ.

ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે?

જો તમને સતત થાક રહેતો હોય, પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં વારંવાર અસ્વસ્થતા રહેતી હોય અથવા તમે વધારે વજન, ડાયાબિટીસ, હાઇ કોલેસ્ટ્રોલ અથવા ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ જેવી સમસ્યાઓ ધરાવતા હો તો ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી યોગ્ય છે.

જો અગાઉ ફેટી લિવરનું નિદાન થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ નિયમિત ફોલોઅપ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને બ્લડ શુગર, કોલેસ્ટ્રોલ, વજન અને લિવર સંબંધિત તપાસને નિયંત્રણમાં રાખવાથી સ્થિતિ પર નજર રાખવામાં મદદ મળી શકે છે.