તેલ, ખાંડ અને બેઠાડુ જીવન: મેટાબોલિક રોગોનો ભાર ભારતના યુવાનોને કેવી રીતે કરી રહ્યો છે ખોખલા?

ભારતમાં મેટાબોલિક રોગોનો વિસ્ફોટ: એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારત ‘ડાયાબિટીસ કેપિટલ’ બન્યું

છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ભારતે આર્થિક રીતે ઘણી પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ આ પ્રગતિની સાથે એક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા પણ ભેટમાં મળી છે. મેટાબોલિક રોગો, જે સામાન્ય રીતે જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલા હોય છે, તે ભારતમાં અત્યંત ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યા છે. ૧૧ દેશોના નિષ્ણાતો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા તાજેતરના અભ્યાસ મુજબ, ભારત હવે એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસને કારણે થતા મૃત્યુ અને અપંગતાના મામલે પ્રથમ સ્થાને પહોંચી ગયું છે. આ અભ્યાસે ચીન જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશને પણ ભારત પાછળ છોડી દીધું હોવાનું જણાવીને સૌને ચોંકાવી દીધા છે.

અભ્યાસના ચોંકાવનારા આંકડા

ગ્લોબલ બર્ડન ઓફ ડિસીઝના ડેટા પર આધારિત આ વિશ્લેષણ ૧૯૯૦ થી ૨૦૨૩ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે.

• ૧૯૯૦ની સ્થિતિ: તે સમયે ચીન ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસમાં મોખરે હતું અને ભારત બીજા ક્રમે હતું.

• ૨૦૨૩ની સ્થિતિ: ગણતરીના વર્ષોમાં ભારતે ચીનને પાછળ છોડી દીધું છે. વર્ષ ૨૦૨૩ના ડેટા મુજબ, ભારતમાં ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસના ૨.૧ કરોડથી વધુ કેસ નોંધાયા છે, જ્યારે આ બીમારીને કારણે થતા મૃત્યુનો આંકડો ૫.૭૮ લાખને વટાવી ગયો છે. તેની સરખામણીએ ચીનમાં ૧.૦૯ કરોડ કેસ અને ૧.૭૨ લાખ મૃત્યુ નોંધાયા છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતમાં રોગની ગંભીરતા અને મૃત્યુદર ચીન કરતા લગભગ ત્રણ ગણો વધારે છે.

5 મુખ્ય મેટાબોલિક રોગોનો ભરડો

નિષ્ણાતોના મતે ભારત માત્ર ડાયાબિટીસ જ નહીં, પરંતુ પાંચ મુખ્ય મેટાબોલિક જોખમોનો સામનો કરી રહ્યું છે જે એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે:

1. ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસ: ઇન્સ્યુલિનનો પ્રતિકાર અને લોહીમાં શર્કરાનું વધતું પ્રમાણ.

2. હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાયપરટેન્શન): જે હૃદય અને કિડની પર સીધું દબાણ લાવે છે.

3. ઉચ્ચ બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI): સ્થૂળતા જે અનેક રોગોનું મૂળ છે.

4. ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL): ધમનીઓમાં અવરોધ ઊભો કરતું જોખમ.

5. ફેટી લીવર: બિન-દારૂ પીનારાઓમાં પણ જોવા મળતી લીવરની સમસ્યા.

અભ્યાસના લેખક અનૂપ મિશ્રા જણાવે છે કે ડાયાબિટીસમાં ભારત પહેલા નંબરે છે, જ્યારે બાકીના ચાર રોગોમાં ભારત બીજા નંબરે છે. આ પાંચેય રોગો એક વિષચક્ર સમાન છે; જો તમને એક થાય, તો બીજા ચાર થવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.

કારણો: કેમ ભારતીયો વધુ ભોગ બની રહ્યા છે?

નિષ્ણાતો આ વધારા પાછળ મુખ્યત્વે બે પરિબળોને જવાબદાર માને છે: નબળો આહાર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ. ભારતીય આહારમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ અને ખાંડનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, જંક ફૂડ અને તેલયુક્ત વાનગીઓનું સેવન વધ્યું છે. તેની સામે, શહેરીકરણને કારણે શારીરિક શ્રમ ઘટ્યો છે. બેઠાડુ જીવનશૈલીને લીધે શરીરની ચયાપચય (Metabolism) પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે, જે મેટાબોલિક સિન્ડ્રોમમાં પરિણમે છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર વૃદ્ધોમાં જ નહીં, પરંતુ હવે ૨૦ થી ૪૦ વર્ષની વયના યુવાનોમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળી રહી છે.

ગંભીર ગૂંચવણો અને ભવિષ્યનું જોખમ

આ રોગો માત્ર બ્લડ શુગર કે બ્લડ પ્રેશર પૂરતા મર્યાદિત નથી. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિઓ નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ નોંતરે છે:

• કિડની ફેલ્યોર (મૂત્રપિંડ નિષ્ફળતા)

• હાર્ટ એટેક અને હાર્ટ ફેલ્યોર

• સ્ટ્રોક (લકવો)

• લીવર સિરોસિસ

• વિવિધ પ્રકારના કેન્સર

અંદાજ મુજબ, ૧૯૯૦ થી ૨૦૨૩ ની વચ્ચે કુલ રોગનો બોજ ૧.૭ થી ૩.૭ ગણો વધ્યો છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો અત્યારે કડક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો ૨૦૩૦ સુધીમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસ દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને આરોગ્ય તંત્ર પર અસહ્ય બોજ ઊભો કરશે.

બચવાના ઉપાયો: શું કરી શકાય?

મેટાબોલિક રોગોથી બચવા માટે જીવનશૈલીમાં ધરખમ ફેરફાર અનિવાર્ય છે: ૧. આહારમાં સુધારો: ખાંડ, મીઠું અને મેંદાનું સેવન ઘટાડવું. આહારમાં લીલા શાકભાજી, ફળો અને પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધારવું. ૨. નિયમિત વ્યાયામ: દરરોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું અથવા યોગા કરવા. ૩. વજન પર નિયંત્રણ: BMI ને સામાન્ય મર્યાદામાં રાખવા પ્રયત્ન કરવો. ૪. નિયમિત તપાસ: ૩૦ વર્ષની ઉંમર પછી વર્ષમાં એકવાર સુગર, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

ભારત માટે આ આંકડા એક ‘વેક-અપ કોલ’ સમાન છે. આપણે માત્ર રોગોની સારવાર પર જ નહીં, પણ તેના નિવારણ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવું અને શુદ્ધ આહાર લેવો એ જ આ મહામારી સામે લડવાનું એકમાત્ર શસ્ત્ર છે. યાદ રાખો, સ્વાસ્થ્ય એ જ સાચી સંપત્તિ છે.