બીમારી આવે તે પહેલાં તમારા પગ તમને ચેતવણી આપે છે: છુપાયેલા સંકેતોને ઓળખતા શીખો
આપણા રોજિંદા જીવનની ભાગદોડમાં આપણે શરીરના ઘણા અંગોની કાળજી લઈએ છીએ. ચહેરાની સુંદરતા, વાળની ચમક કે હૃદયની તંદુરસ્તી વિશે આપણે સતત સજાગ રહીએ છીએ. પરંતુ, આ બધામાં આપણા શરીરનો એક એવો ભાગ છે જે સૌથી વધુ અવગણવામાં આવે છે, અને તે છે આપણા પગ. આખો દિવસ આપણું વજન ઊંચકીને ચાલતા, દોડતા અને મોટાભાગનો સમય જૂતા કે ચંપલમાં કેદ રહેતા પગ ભાગ્યે જ કોઈ ફરિયાદ કરે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આપણા પગ માત્ર ચાલવાનું સાધન નથી, પણ તે આપણા સ્વાસ્થ્યનો અરીસો છે? જ્યારે શરીરમાં કોઈ ગંભીર બીમારી દસ્તક દેવાની હોય, ત્યારે આપણા પગ ખૂબ જ શાંતિથી આપણને કેટલાક સૂક્ષ્મ સંકેતો મોકલે છે. ત્વચાના રંગમાં ફેરફાર, રાત્રે થતી ઝણઝણાટી કે પગનો અસામાન્ય દુખાવો એ માત્ર થાક નથી, પરંતુ આવનારી મોટી મુસીબતની પૂર્વચેતવણી હોઈ શકે છે.
પગ: શરીરની પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી (Early Warning System)
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, પગ એ આપણા રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) માટે હૃદયથી સૌથી દૂર આવેલો ભાગ છે. આ કારણે જ, જ્યારે પણ શરીરમાં રક્ત પ્રવાહ, ચેતાતંત્ર (Nervous System) અથવા હોર્મોન્સના સ્તરમાં સહેજ પણ ગરબડ થાય, ત્યારે તેની સૌથી પહેલી અને સીધી અસર પગ પર જોવા મળે છે.
તબીબોના મતે, હૃદય, કિડની અને હોર્મોનલ સિસ્ટમને અસર કરતી અનેક બીમારીઓ ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ (મધુપ્રમેહ) અને થાઇરોઇડ ના પ્રારંભિક લક્ષણો પગમાં જ પ્રગટ થાય છે. ઘણીવાર જ્યારે તમે કોઈ સામાન્ય તપાસ માટે ડૉક્ટર પાસે જાવ છો, ત્યારે તેઓ તમારા પગની તપાસ કરે છે. આ માત્ર કોઈ સામાન્ય આદત નથી, પરંતુ ડૉક્ટરો જાણે છે કે પગને જોઈને શરીરની અંદર પાંગરી રહેલા રોગોનો તાગ મેળવી શકાય છે.
રક્ત પરિભ્રમણની સમસ્યાઓ અને પેરિફેરલ આર્ટરી ડિસીઝ (PAD)
એક સ્વસ્થ શરીરમાં રક્ત પરિભ્રમણ યોગ્ય રીતે થવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો પગમાં લોહીનો પ્રવાહ સારો હોય, તો પગ ગરમ, ત્વચા ગુલાબી અને કાર્યક્ષમ રહે છે. પરંતુ જ્યારે ધમનીઓમાં બ્લોકેજ અથવા અન્ય કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય, ત્યારે પગ સુધી પૂરતું લોહી પહોંચતું નથી.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ હેલ્થ (NIH) ના એક અહેવાલ મુજબ, ડાયાબિટીસ અને હૃદય રોગ જેવી બિન-ચેપી બીમારીઓ (Non-communicable diseases) લાંબા સમય સુધી શરીરમાં છુપાયેલી રહે છે અને જ્યારે ગૂંચવણો વધે ત્યારે જ તેની ખબર પડે છે. શરૂઆતના તબક્કામાં, જ્યારે તમે થોડું ચાલો ત્યારે પગમાં અસહ્ય દુખાવો કે નસો ખેંચાવા લાગે છે, પરંતુ થોડો આરામ કરવાથી એ દુખાવો ગાયબ થઈ જાય છે. લોકો આને સામાન્ય થાક સમજીને અવગણે છે, જે ખરેખર ‘પેરિફેરલ આર્ટરી ડિસીઝ’ (PAD) નો સંકેત હોઈ શકે છે. જો આ તબક્કે ધ્યાન ન આપવામાં આવે, તો અંદરનું નુકસાન સતત વધતું જાય છે.
બીજી તરફ, જે લોકોને લાંબો સમય ઊભા રહીને કામ કરવાનું હોય છે, તેમના પગમાં સોજો આવવો, ઘૂંટીઓ ભારે લાગવી અથવા રાત્રે પગમાં ગોટલા ચડી જવા (ખેંચાણ થવું) જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. આ દર્શાવે છે કે નસોમાં લોહી પાછું હૃદય તરફ ધકેલાવવામાં તકલીફ પડી રહી છે.
ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી: જ્યારે ચેતાઓ બહેર મારવા લાગે
ભારતમાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ‘ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ એન્ડોક્રિનોલોજી એન્ડ મેટાબોલિઝમ’ના એક રિપોર્ટ અનુસાર, ડાયાબિટીસના કારણે થતી સૌથી ગંભીર ગૂંચવણોમાંની એક છે ‘ન્યુરોપથી’ એટલે કે ચેતાઓને નુકસાન થવું. ભારતમાં પગના અલ્સર (ચાંદા) અને ગંભીર ચેપ (Infection) પાછળ આ મુખ્ય કારણ છે.
જ્યારે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ લાંબા સમય સુધી વધારે રહે છે, ત્યારે પગની ઝીણી નસો અને ચેતાઓ મરી જાય છે. આના કારણે પગમાં સંવેદનશીલતા ખતમ થઈ જાય છે. શરૂઆતમાં પગના તળિયામાં સોય ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી થાય છે, બળતરા થાય છે અથવા પગ એકદમ સુન્ન (બહેરો) થઈ જાય છે. ત્વચા પર લાલ ફોલ્લીઓ, કાળા ડાઘ પડવા અથવા ત્વચા એકદમ સૂકી અને ફાટેલી થઈ જવી એ આ બીમારીના બાહ્ય લક્ષણો છે. ઘણીવાર એવું બને છે કે દર્દીને પગમાં વાગ્યું હોય, લોહી નીકળતું હોય કે કાંકરો ભોંકાયો હોય, છતાં દુખાવાનો અહેસાસ જ થતો નથી. આ સ્થિતિ અત્યંત જોખમી છે કારણ કે નાનો અમથો ઘા પણ ક્યારે મોટા અલ્સરમાં ફેરવાઈ જાય છે તેની ખબર પડતી નથી.
અદ્રશ્ય જોખમો: ચાર્કોટ ફૂટ અને હાડકાના ચેપ
પગમાં થતા કેટલાક ફેરફારો એટલા શાંત અને અદ્રશ્ય હોય છે કે સામાન્ય આંખે કે સામાન્ય તપાસમાં પકડાતા નથી. ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં એક ખાસ સ્થિતિ જોવા મળે છે જેને ‘ચાર્કોટ ફૂટ’ (Charcot Foot) કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં, પગની ચેતાઓ બહેરી થઈ ગઈ હોવાથી, પગના નાના હાડકાંઓ નબળા પડીને તૂટવા લાગે છે અથવા પોતાનું સ્થાન બદલી નાખે છે, છતાં દર્દીને સહેજ પણ દુખાવો થતો નથી.
જ્યારે પગમાં સોજો આવે અથવા પગનો આકાર વિચિત્ર થવા લાગે, ત્યારે ખબર પડે છે કે અંદરનું માળખું સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું છે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ નાનો ઘા અંદર સુધી પહોંચી જાય તો તે હાડકાના ચેપ (Osteomyelitis) માં પરિણમી શકે છે, જેની સારવાર ખૂબ જ અઘરી હોય છે અને કેટલીકવાર પગ કાપવાની (Amputation) નૌબત પણ આવી શકે છે. તેથી જ, “પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી” એ કહેવત અહીં સો ટકા સાચી ઠરે છે.
સ્વ-તપાસ: તમારા પગની સંભાળ કેવી રીતે રાખશો?
રોજિંદી તપાસ (Daily Inspection): તમારા પગના તળિયા, આંગળીઓની વચ્ચેની જગ્યા અને નખને ધ્યાનથી જુઓ. કોઈ નવો ડાઘ, લાલાશ, ફોલ્લો કે સોજો તો નથી ને? જો તળિયા જોવામાં તકલીફ પડતી હોય તો અરીસાનો ઉપયોગ કરો.
તાપમાનની ચકાસણી: બંને પગને હાથ લગાવીને જુઓ. જો એક પગ બીજા પગ કરતાં વધુ ઠંડો લાગતો હોય, તો તે નબળા રક્ત પ્રવાહની નિશાની હોઈ શકે છે.
ત્વચાની સ્થિતિ: જો પગની ત્વચા બહુ જ સૂકી, ભીંગડાવાળી કે ફાટેલી હોય, તો તેને સામાન્ય ન ગણો. ખાસ કરીને જો કોઈ નાનો ઘા કે સ્ક્રેચ ૩-૪ દિવસમાં ન રુઝાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
સંવેદનાઓ પર નજર: રાત્રે આરામ કરતી વખતે જો પગમાં અસામાન્ય બળતરા, કીડીઓ ચાલતી હોય તેવો ભાસ અથવા સુન્નતા અનુભવાય, તો તેને હળવાશથી ન લો.
