શરીરમાં લસિકા ગ્રંથીઓ ક્યાં હોય છે? સોજો આવે તો આ કારણો હોઈ શકે
ગરદન કે બગલમાં અચાનક નાની ગાંઠ જેવી લાગણી થાય અને સ્પર્શ કરતાં દુખાવો થાય, તો તેનું એક કારણ લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો હોઈ શકે છે. લસિકા ગ્રંથીઓ અથવા લિમ્ફ નોડ્સ શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે. તે શરીરમાં ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે અને હાનિકારક પદાર્થોને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કરે છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં આ ગ્રંથીઓ નાની હોવાથી દેખાતી કે અનુભવાતી નથી. પરંતુ શરીર કોઈ ચેપ અથવા અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા સામે લડી રહ્યું હોય ત્યારે તેમાં સોજો આવી શકે છે.
લસિકા ગ્રંથીઓ લસિકા તંત્રનો ભાગ છે. તે શરીરમાં પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવામાં પણ મદદ કરે છે. આ ગ્રંથીઓમાં શ્વેત રક્તકણો હોય છે, જે બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને અન્ય હાનિકારક પદાર્થો સામે લડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી શરીરમાં ક્યાંક ચેપ હોય ત્યારે તેની નજીક આવેલી લસિકા ગ્રંથીઓ સક્રિય થઈને ફૂલી શકે છે.શારદા હોસ્પિટલના ઇન્ટરનલ મેડિસિન વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. ભૂમેશ ત્યાગીના જણાવ્યા અનુસાર, લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો આવવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. દરેક સોજો ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ સતત રહેતા અથવા અન્ય લક્ષણો સાથે જોવા મળતા સોજાને અવગણવો યોગ્ય નથી.
લસિકા ગ્રંથીઓ શરીરના કયા ભાગોમાં હોય છે?
લસિકા ગ્રંથીઓ શરીરના વિવિધ ભાગોમાં ફેલાયેલી હોય છે. તે ખાસ કરીને ગરદન, બગલ, છાતી, પેટ, પેડુ અને સાથળના સાંધા એટલે કે ગ્રોઇન વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. શરીરના અલગ-અલગ ભાગોમાં રહેલી આ ગ્રંથીઓ નજીકના વિસ્તારમાંથી આવતા લસિકા પ્રવાહને ફિલ્ટર કરવામાં મદદ કરે છે.સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં લસિકા ગ્રંથીઓ એટલી નાની હોય છે કે તે સરળતાથી અનુભવાતી નથી. જ્યારે શરીરમાં ચેપ થાય છે ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય બને છે અને સંબંધિત લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગાંઠ જેવી લાગણી થઈ શકે છે અને કેટલીકવાર સ્પર્શ કરતાં દુખાવો પણ થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ગળા અથવા કાનની આસપાસના ચેપમાં ગરદનની લસિકા ગ્રંથીઓ ફૂલી શકે છે. એ જ રીતે, હાથ અથવા નજીકના વિસ્તારમાં ચેપ હોય તો બગલની લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો જોવા મળી શકે છે.
ચેપથી લઈને ઓટોઇમ્યુન બીમારી સુધી અનેક કારણો
લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજાનું સૌથી સામાન્ય કારણ વિવિધ પ્રકારના ચેપ હોઈ શકે છે. વાયરલ ચેપમાં સામાન્ય શરદી, ફ્લૂ, ઓરી અને મોનોન્યુક્લિયોસિસ જેવી સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આવા ચેપ દરમિયાન રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય થવાથી લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો આવી શકે છે.બેક્ટેરિયલ ચેપ પણ તેનું કારણ બની શકે છે. ગળામાં ચેપ, કાનનો ચેપ અથવા ત્વચાનો ચેપ હોય ત્યારે નજીકની લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો જોવા મળી શકે છે. આ ઉપરાંત ફૂગના ચેપ અથવા ટોક્સોપ્લાઝ્મોસિસ જેવા કેટલાક પરોપજીવી ચેપ પણ લસિકા ગ્રંથીઓને અસર કરી શકે છે.
કેટલાક કિસ્સામાં ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિઓ પણ લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજાનું કારણ બની શકે છે. રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ અને લ્યુપસ જેવી બીમારીઓમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થામાં અસામાન્ય પ્રતિક્રિયા જોવા મળે છે અને તેના કારણે લસિકા ગ્રંથીઓ સહિત શરીરના વિવિધ ભાગોમાં બળતરા અથવા સોજો આવી શકે છે. આવા સોજામાં હંમેશાં દુખાવો હોય તે જરૂરી નથી.
ક્યારે વધુ સાવચેત રહેવું જોઈએ?
લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો ક્યારેક કેન્સર સાથે પણ સંકળાયેલો હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી રહેતો અને દુખાવો ન કરતો સોજો લિમ્ફોમા જેવી સ્થિતિમાં જોવા મળી શકે છે. લ્યુકેમિયામાં અસામાન્ય શ્વેત રક્તકણોનો વધારો પણ લસિકા ગ્રંથીઓને અસર કરી શકે છે. શરીરના અન્ય ભાગોમાંથી ફેલાયેલું કેન્સર, જેને મેટાસ્ટેટિક કેન્સર કહેવામાં આવે છે, તે પણ લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજાનું કારણ બની શકે છે.
જોકે, લસિકા ગ્રંથીમાં સોજો આવ્યો એટલે કેન્સર છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ચેપ સહિત અનેક સામાન્ય કારણો પણ તેના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે. તેથી સોજાનું કારણ સમજવા માટે વ્યક્તિની અન્ય તકલીફો અને તબીબી તપાસને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.કેટલીક દવાઓ, ખાસ કરીને આંચકી રોકવા માટેની દવાઓ, પણ લસિકા ગ્રંથીઓમાં સોજો લાવી શકે છે. રસીકરણ પછી પણ કેટલીકવાર નજીકની લસિકા ગ્રંથીઓમાં અસ્થાયી સોજો જોવા મળી શકે છે. ઈજાના કારણે પણ થોડા દિવસો સુધી સોજો રહી શકે છે.
આથી શરીરમાં લસિકા ગ્રંથીની ગાંઠ કે સોજો અનુભવાય તો તેને તરત ગંભીર બીમારીનું નિશાન માનવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે અવગણવું પણ યોગ્ય નથી. સોજો સતત રહે, વધતો જાય અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો સાથે જોવા મળે તો તબીબી સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે. યોગ્ય તપાસ દ્વારા જ સોજાનું કારણ નક્કી કરી શકાય છે.
