કીબોર્ડના અક્ષરો પાછળ છુપાયેલો છે 150 વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ, જાણો શા માટે તે ‘ઉલટા-સુલટા’ છે
આજના ડિજિટલ યુગમાં, ભલે તે સ્માર્ટફોન હોય, લેપટોપ હોય કે કોમ્પ્યુટર, કીબોર્ડ આપણા જીવનનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયું છે. આપણે દિવસ દરમિયાન હજારો શબ્દો ટાઈપ કરીએ છીએ, પણ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે કીબોર્ડ પરના અક્ષરો (Alphabets) ક્યારેય ABCDE ની સીધી વર્ણમાલા (Alphabetical order) માં કેમ નથી હોતા? આપણને બાળપણથી શાળામાં વર્ણમાલા સીધી લાઇનમાં શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ કીબોર્ડ પર ‘Q’ થી શરૂઆત થાય છે અને બધા અક્ષરો આમ-તેમ વિખરાયેલા લાગે છે. તેની પાછળની વાર્તા કોઈ જાસૂસી નવલકથા જેવી જ રસપ્રદ છે.
ટાઈપરાઈટરના સમયથી શરૂ થયેલી વાર્તા
કીબોર્ડની આ ગૂંચવાયેલી દેખાતી ડિઝાઇન રાતોરાત નથી બની. તેના મૂળ લગભગ 150 વર્ષ જૂના ટાઈપરાઈટર (Typewriter) ના સમય સાથે જોડાયેલા છે.
-
શરૂઆતના પ્રયોગો: જ્યારે 1860 ના દાયકામાં ક્રિસ્ટોફર લેથમ શોલ્સ (Christopher Latham Sholes) એ પહેલું કોમર્શિયલ ટાઈપરાઈટર બનાવ્યું, ત્યારે અક્ષરો ABCDE ના ક્રમમાં જ હતા.
-
મશીનનું જામ થવું: તે સમયના ટાઈપરાઈટર યાંત્રિક (Mechanical) હતા. જ્યારે કોઈ બટન દબાવવામાં આવતું, ત્યારે એક ધાતુની પટ્ટી (Hammer) રિબન પર અથડાતી અને કાગળ પર અક્ષર છપાઈ જતો.
-
સમસ્યા: સમસ્યા ત્યારે શરૂ થઈ જ્યારે લોકો ખૂબ ઝડપથી ટાઈપ કરવા લાગ્યા. ABCDE ક્રમમાં હોવાને કારણે, વારંવાર વપરાતા અક્ષરો ખૂબ નજીક હતા. જ્યારે બે નજીકના બટન ઝડપથી દબાવવામાં આવતા, ત્યારે તેમની ધાતુની પટ્ટીઓ અંદરોઅંદર ગૂંચવાઈ (Jam) જતી હતી. આનાથી ટાઈપરાઈટર બગડી જતું અને કામ વારંવાર અટકી જતું.
QWERTY લેઆઉટનો જન્મ: ટાઈપિંગ ધીમું કરવાનો પ્રયાસ?
ટાઈપરાઈટર વારંવાર જામ થવાની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે એન્જિનિયરોએ એક અનોખી રીત અપનાવી. તેમણે અક્ષરોને એવી રીતે વિખેરી દીધા કે સૌથી વધુ વપરાતા અક્ષરો (જેમ કે E, A, S, T) એકબીજાથી દૂર રહે.
-
રણનીતિ: અક્ષરોને ફેલાવવાનો હેતુ એ હતો કે ટાઈપ કરનારની આંગળીઓની ગતિ થોડી ઓછી થાય અને નજીક-નજીકની પટ્ટીઓ એકબીજા સાથે ન અથડાય.
-
QWERTY નો ઉદય: ઘણા પ્રયોગો પછી ‘QWERTY’ લેઆઉટ સામે આવ્યું. આમાં અક્ષરોને વૈજ્ઞાનિક રીતે નહીં, પરંતુ મિકેનિકલ મજબૂરી હેઠળ ગોઠવવામાં આવ્યા હતા.
-
સફળતા: આ લેઆઉટ એટલું સફળ રહ્યું કે મશીનો જામ થવાનું બંધ થઈ ગયું અને તે વૈશ્વિક માનક (Global Standard) બની ગયું.
ટેકનોલોજી બદલાઈ ગઈ, પણ લેઆઉટ કેમ ન બદલાયું?
આજે આપણે ટચસ્ક્રીન ફોન અને કોમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, જેમાં ન તો કોઈ ધાતુની પટ્ટી છે કે ન તો જામ થવાનો ડર. છતાં પણ આપણે એ જ જૂનું લેઆઉટ વાપરી રહ્યા છીએ. તેની પાછળ મુખ્યત્વે બે કારણો છે:
-
મસલ મેમરી (Muscle Memory): દાયકાઓથી કરોડો લોકો QWERTY લેઆઉટ પર જ ટાઈપ કરવાનું શીખી રહ્યા છે. ટાઈપિંગ સ્કૂલ, કોમ્પ્યુટર કોર્સ અને ઓફિસ ટ્રેનિંગ, બધું જ આ લેઆઉટ પર આધારિત છે. આપણી આંગળીઓને ખબર હોય છે કે કયો અક્ષર ક્યાં છે.
-
પરિવર્તનનો પ્રતિકાર: જો આજે અચાનક ABCDE સીધી લાઇન વાળું કીબોર્ડ બજારમાં આવી જાય, તો આખી દુનિયાની ટાઈપિંગ સ્પીડ શૂન્ય થઈ જશે. લોકો ફરીથી નવી ટેકનિક શીખવામાં સગવડ અનુભવશે નહીં. ઘણી વખત નવા અને સારા લેઆઉટ (જેમ કે Dvorak Layout) રજૂ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ તેઓ QWERTY ની લોકપ્રિયતાને હરાવી શક્યા નહીં.
શું ABCDE લેઆઉટ વધુ સરળ હોત?
સાંભળવામાં ABCDE ક્રમ સરળ લાગે છે, પરંતુ ટાઈપિંગની દૃષ્ટિએ તે ખૂબ અસુવિધાજનક હોઈ શકે છે.
-
આંગળીઓનું સંતુલન: QWERTY લેઆઉટને સમય જતાં એવી રીતે બનાવવામાં આવ્યું છે કે ટાઈપ કરતી વખતે બંને હાથનું સંતુલન જળવાઈ રહે.
-
થાક: જો અક્ષરો ABCDE ના ક્રમમાં હોત, તો એક જ હાથની કેટલીક આંગળીઓ પર ખૂબ વધારે ભાર પડત, જેનાથી હાથ જલ્દી થાકી જાત. વર્તમાન લેઆઉટમાં આંગળીઓની કુદરતી પોઝિશનનું વધુ સારી રીતે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે.
કીબોર્ડનું ‘છુપાયેલું’ વિજ્ઞાન
કીબોર્ડ પર અક્ષરોનું વિખરાયેલું હોવું હવે માત્ર ઇતિહાસ નથી, પરંતુ એક મનોવૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી આદત બની ગયું છે. જેને આપણે ‘ઉલટું-સુલટું’ સમજીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં દોઢ સદી જૂની એન્જિનિયરિંગનું પરિણામ છે. આ એ વાતનો પુરાવો છે કે ક્યારેક કોઈ વસ્તુને વધુ સારી બનાવવા માટે તેને ધીમી કરવી કે વિખેરવી જરૂરી હોય છે.
નિષ્કર્ષ
આગલી વખતે જ્યારે તમે તમારા ફોન પર ‘QWERTY’ કીબોર્ડ જુઓ, ત્યારે યાદ રાખજો કે તે માત્ર અક્ષરોનો સમૂહ નથી, પરંતુ માનવીય આદતો અને ઇતિહાસનો એક અદભૂત મેળાપ છે. ABCDE ની સીધી લાઇન પુસ્તકો અને બાળકોની વર્ણમાલા સુધી જ મર્યાદિત છે, જ્યારે કીબોર્ડ પર QWERTY નું સામ્રાજ્ય અડીખમ છે.
