ડિજિટલ યુગમાં મેટાની મુશ્કેલીઓ: વોટ્સએપથી લઈને ઇન્સ્ટાગ્રામ સુધી સરકાર કેમ લાલઘૂમ?
ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી દેશમાં સોશિયલ મીડિયા માત્ર એક સાધન નથી, પરંતુ જીવનશૈલીનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગયું છે. પરંતુ, જ્યારે આ જ પ્લેટફોર્મ પર સુરક્ષા અને નૈતિકતાના પ્રશ્નો ઉભા થાય, ત્યારે સરકારનું સખત વલણ અપનાવવું સ્વાભાવિક છે. ટેક જાયન્ટ ‘મેટા’ (જે ફેસબુક, વોટ્સએપ અને ઇન્સ્ટાગ્રામની માલિક છે) હાલમાં ભારતમાં એકસાથે અનેક મોરચે મુશ્કેલીઓમાં ઘેરાયેલું છે. એક જ સપ્તાહમાં સરકાર દ્વારા મેટાને બે વાર નોટિસ આપવામાં આવવી એ દર્શાવે છે કે ટેક કંપનીઓ માટે ભારતીય નિયમો અને સુરક્ષા માપદંડો હવે અનિવાર્ય બની ગયા છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કથિત અશ્લીલ જાહેરાતો: એક ગંભીર તપાસ
તાજેતરમાં બીબીસી દ્વારા કરવામાં આવેલી એક તપાસે સમગ્ર દેશમાં ચકચાર મચાવી દીધી છે. આ તપાસમાં એવા આઘાતજનક દાવા કરવામાં આવ્યા છે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલાક પેડ (Paid) વિજ્ઞાપનો દ્વારા યુઝર્સને ટેલિગ્રામ ચેનલો પર વાળવામાં આવી રહ્યા હતા. સૌથી ડરામણી વાત એ છે કે, તે ચેનલો પર બાળકો સાથે જોડાયેલ અશ્લીલ સામગ્રી (Child Sexual Abuse Material) માત્ર ૯૯ રૂપિયામાં વેચવામાં આવતી હોવાનો દાવો કરાયો છે.
જ્યારે આ પ્રકારની સંવેદનશીલ સામગ્રી કોઈ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર જાહેરાત સ્વરૂપે દેખાય, ત્યારે તેના રિવ્યુ સિસ્ટમ પર પ્રશ્નો ઊભા થાય તે સ્વાભાવિક છે. દરેક કંપની પાસે એડ મોડરેશન અને રિવ્યુ સિસ્ટમ હોય છે, છતાં આટલી ગંભીર પ્રકારની જાહેરાતો ફિલ્ટર કેવી રીતે ન થઈ? સરકાર હવે મેટા પાસેથી જવાબ માંગી રહી છે કે તેમની ટેકનોલોજી અને હ્યુમન મોડરેટર્સ આ પ્રકારની ખામીઓને રોકવામાં કેમ નિષ્ફળ રહ્યા.
મેટાનો જવાબ અને સિસ્ટમની મર્યાદાઓ
જ્યારે આ અંગે સવાલો ઉઠ્યા ત્યારે મેટાએ એક સામાન્ય પ્રતિક્રિયા આપી હતી કે, “કોઈ પણ સિસ્ટમ સંપૂર્ણ રીતે અભેદ્ય હોતી નથી.” કંપનીએ દાવો કર્યો છે કે તેમણે ઘણા શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સ સસ્પેન્ડ કર્યા છે અને યુઆરએલ (URL) બ્લોક કર્યા છે. જોકે, સરકાર આ જવાબથી સંતુષ્ટ નથી. માત્ર જાહેરાતો હટાવવી પૂરતું નથી, પરંતુ આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન ન થાય તે માટે કંપની પાસે ચોક્કસ બ્લુપ્રિન્ટ શું છે, તે જાણવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) અત્યંત સખત છે.
વોટ્સએપનું યુઝરનેમ ફીચર: એક નવો જોખમ?
ઇન્સ્ટાગ્રામના વિવાદ પહેલા જ, સરકારનું ધ્યાન વોટ્સએપના નવા ‘યુઝરનેમ’ ફીચર પર ગયું હતું. સામાન્ય રીતે વોટ્સએપ ફોન નંબરના આધારે કામ કરે છે, પરંતુ નવા ફીચરમાં યુઝરનેમની સુવિધા લાવવાની તૈયારી હતી. સરકારનું માનવું છે કે આ ફીચરના કારણે:
ઓનલાઈન ફ્રોડ અને ફિશિંગ: અજાણી વ્યક્તિ તમારી ઓળખ ચોરી શકે છે.
ડિજિટલ એરેસ્ટ: ખોટી ઓળખ બનાવીને લોકોને ફસાવવાના કેસો વધી શકે છે.
સુરક્ષા: ઓળખ છુપાવીને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ કરવી સરળ બની શકે છે.
મંત્રાલયે સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે જ્યાં સુધી સુરક્ષાના તમામ પાસાઓ પર ચર્ચા ન થાય, ત્યાં સુધી આ ફીચર ભારતમાં રોલ-આઉટ કરવામાં ન આવે. આ અંગે કંપનીની ટીમ અને મંત્રાલય વચ્ચે બેઠકો પણ થઈ છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત હવે ટેક કંપનીઓને મનમાની કરવા દેવાના મૂડમાં નથી.
ભારત: મેટા માટે સૌથી મોટું બજાર અને તેની જવાબદારી
મેટા માટે ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર છે. વોટ્સએપના ૬૦ કરોડથી વધુ, ઇન્સ્ટાગ્રામના ૪૧ કરોડથી વધુ અને ફેસબુકના કરોડો યુઝર્સ ભારતમાંથી આવે છે. જૂન ૨૦૨૬ના ડેટા મુજબ, આ પ્લેટફોર્મ્સનું યુઝર બેઝ ૧ અબજથી પણ વધારે છે.
પરંતુ આ વિશાળ યુઝર બેઝ સાથે મોટી જવાબદારી પણ આવે છે. કંપનીની માર્કેટ વેલ્યુ ૧.૪૮ ટ્રિલિયન ડોલર છે અને વાર્ષિક નફો અબજો ડોલરમાં છે, ત્યારે ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ કરીને નફો મેળવવો એ સ્વીકાર્ય નથી. ખાસ કરીને જ્યારે યુઝર્સમાં ૩૫ વર્ષથી ઓછી વયના યુવાનોનું પ્રમાણ ૬૩ ટકા જેટલું મોટું હોય, ત્યારે પ્લેટફોર્મની સુરક્ષા વધુ મહત્વની બની જાય છે.
શું છે સરકારની આગામી રણનીતિ?
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ટેક કંપનીઓએ ભારતના કાયદાઓનું પાલન કરવું જ પડશે. સરકાર હવે નીચે મુજબની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે:
૧. જવાબદારી નક્કી કરવી: જે પ્લેટફોર્મ જાહેરાતો અને કન્ટેન્ટ દ્વારા આવક મેળવે છે, તે તેના મોડરેશન માટે પણ જવાબદાર છે.
૨. ટેકનોલોજીકલ ઓડિટ: કંપનીની એઆઈ (AI) અને રિવ્યુ સિસ્ટમમાં ક્યાં ખામી રહી ગઈ છે તેનું ઓડિટ કરાવવું.
૩. કડક કાયદા: જો કંપની નિષ્ફળ રહે, તો આઈટી એક્ટ (IT Act) હેઠળ દંડ અને કાનૂની કાર્યવાહી કરવાના વિકલ્પો પણ ખુલ્લા છે.
આ આખી ઘટના એ વાતની સાબિતી છે કે ભારતનો ડિજિટલ વપરાશકર્તા હવે વધુ જાગૃત છે. કંપનીઓ માત્ર ડેટા અને એડવર્ટાઇઝિંગના દમ પર બજારમાં ટકી શકશે નહીં. જ્યારે બાળકો અને યુવાનોની સુરક્ષા જોખમમાં હોય, ત્યારે સરકાર અને જનતા બંને પ્લેટફોર્મ પાસેથી સંપૂર્ણ પારદર્શિતાની અપેક્ષા રાખે છે.
મેટા માટે આ સમય એક મોટું પાઠ શીખવાનો છે. તેમણે ટેકનોલોજીના વિકાસની સાથે સાથે નૈતિકતા અને સુરક્ષાના માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવું પડશે. ભારતીય બજારમાં ટકી રહેવા માટે હવે ‘યુઝર એક્સપિરિયન્સ’ કરતાં ‘યુઝર સેફ્ટી’ (વપરાશકર્તાની સુરક્ષા) વધુ મહત્વની બની ગઈ છે. આવનારા દિવસોમાં મેટા ભારત સરકારને શું અને કેવી રીતે જવાબ આપે છે, તેના પર સમગ્ર દેશની નજર છે.
