ઉંમર વધતાં ભૂલકણાપણું કેટલું સામાન્ય? ડોક્ટરે સમજાવ્યો અલ્ઝાઇમર્સનો તફાવત
ઉંમર વધવાની સાથે ચાવીઓ ક્યાં મૂકી દીધી તે ભૂલી જવું કે કોઈ જૂના પરિચિતનું નામ યાદ ન આવવું એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ જ્યારે આ ભૂલકણાપણું વ્યક્તિના રોજિંદા જીવન, કામકાજ અને વ્યવહારમાં અડચણ ઊભી કરવા લાગે, ત્યારે તેને મામુલી ગણીને અંકhex ન કરાય. ન્યુરોલોજીસ્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, ઉંમર વધવાની કુદરતી પ્રક્રિયા અને અલ્ઝાઇમર્સના શરૂઆતી લક્ષણો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જેથી સમયસર સાચી સારવાર અને માર્ગદર્શન મેળવી શકાય.
અલ્ઝાઇમર્સ એ માત્ર નાની-મોટી વાતો ભૂલી જવાની ટેવ નથી, પરંતુ તે મગજનો એક ગંભીર અને ધીમે ધીમે વધતો (પ્રોગ્રેસિવ) વિકાર છે. તે વ્યક્તિની યાદશક્તિ, વિચારવાની ક્ષમતા, તર્કશક્તિ અને રોજિંદા કાર્યો કરવાની આવડતને અસર કરે છે. શાલ્બી ઇન્ટરનેશનલ હોસ્પિટલના ન્યુરોલોજી વિભાગના ડાયરેક્ટર અને એચ.ઓ.ડી. ડો. કપિલ અગ્રવાલ સમજાવે છે કે, ક્યારેક ક્યારેક કંઈક ભૂલી જવું એ ઉંમર સાથે સહજ હોઈ શકે છે. પરંતુ જો ભૂલી જવાની પ્રક્રિયા વારંવાર બનતી હોય, સતત વધતી જતી હોય અને વ્યક્તિના રોજિંદા જીવનને પ્રભાવિત કરતી હોય, તો તેના પર ગંભીરતાથી ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
તાજેતરની માહિતી યાદ રાખવામાં તકલીફ
અલ્ઝાઇમર્સ રોગનું સૌથી પહેલું અને મહત્વનું લક્ષણ એ છે કે વ્યક્તિ તાજેતરમાં શીખેલી કે સાંભળેલી વાતો તુરંત જ ભૂલી જાય છે. આવી વ્યક્તિઓ થોડીવાર પહેલાં થયેલી વાતચીત ભૂલી જાય છે, એકનો એક પ્રશ્ન વારંવાર પૂછ્યા કરે છે અથવા થોડી ક્ષણો પહેલાં કહેવાયેલી સૂચનાઓને યાદ રાખી શકતી નથી.
ડો. અગ્રવાલના જણાવ્યા મુજબ, વર્ષોથી ન મળેલા કોઈ વ્યક્તિનું નામ ભૂલી જવું અને પછીથી અચાનક યાદ આવી જવું એ સામાન્ય છે. પરંતુ તાજેતરની વાતોને સતત ભૂલી જવી અને રોજિંદા વ્યવહારમાં એક જ સવાલનું પુનરાવર્તન કરવું એ કોઈ ઊંડી જ્ઞાનાત્મક (કોગ્નિટીવ) સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. અહીં ભૂલી જવાની વારંવારતા અને તેની પદ્ધતિ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
પરિચિત કાર્યો કરવામાં મુશ્કેલી
બીજું એક મહત્વનું લક્ષણ એ છે કે વ્યક્તિ પોતાના રોજિંદા અને ટેવાયેલા કામો કરવામાં અચાનક અસમર્થતા અનુભવે છે. પરિવારના સભ્યો નોંધે છે કે જે કામ વ્યક્તિ વર્ષોથી સરળતાથી કરતી હતી, તેમાં હવે તેને ગૂંચવણ થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, પોતાની ફેવરિટ વાનગી બનાવવામાં ભૂલ કરવી, ઘરના બજેટ કે નાણાકીય લેવડ-દેવડનો હિસાબ રાખવામાં તકલીફ પડવી, સમયસર દવાઓ લેવાનું ભૂલી જવું અથવા વર્ષોથી જે રસ્તાઓ પર આવન-જાવન હોય ત્યાં દિશા ભૂલી જવી. અલ્ઝાઇમર્સ ધીમે ધીમે વ્યક્તિની આત્મનિર્ભરતા છીનવી લે છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન એજિંગ (NIA) અનુસાર, રોજિંદા કામો પૂરા ન કરી શકવા અને પરિચિત જગ્યાઓએ પણ અટવાઈ જવું એ આ બીમારીના સ્પષ્ટ સંકેતો છે.
સમય અને સ્થાન અંગે માનસિક ગૂંચવણ
દિશા અને સમયનું ભાન ભૂલી જવું એ પણ એક ગંભીર લક્ષણ છે. જે વિસ્તારમાં વ્યક્તિ દાયકાઓથી રહેતી હોય, ત્યાં જ અચાનક તે પોતે ક્યાં છે કે ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી તે ભૂલી જાય છે.
આ ઉપરાંત, તારીખ, ઋતુ કે દિવસના સમયનું ભાન ન રહેવું, સવાર અને સાંજ વચ્ચેનો તફાવત ન સમજી શકવો જેવી સમસ્યાઓ પણ જોવા મળે છે. પોતાના જ પરિચિત વાતાવરણમાં ખોવાઈ જવું એ એવી સ્થિતિ છે જેના વિશે વિલંબ કર્યા વગર ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
દરેક યાદશક્તિની સમસ્યા અલ્ઝાઇમર્સ નથી હોતી
અહીં એ વાત ખાસ સમજવા જેવી છે કે યાદશક્તિ નબળી પડવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે વ્યક્તિને અલ્ઝાઇમર્સ જ છે. માઇલ્ડ કોગ્નિટીવ ઇમ્પેરમેન્ટ (MCI), શરીરની અન્ય બીમારીઓ, કેટલીક દવાઓની આડઅસર, અતિશય માનસિક તણાવ કે પૂરતી ઊંઘ ન મળવા જેવા કારણોસર પણ યાદશક્તિ પર અસર પડી શકે છે.
ડો. અગ્રવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે માઇલ્ડ કોગ્નિટીવ ઇમ્પેરમેન્ટ ધરાવતી દરેક વ્યક્તિને ભવિષ્યમાં અલ્ઝાઇમર્સ થાય જ તે જરૂરી નથી. તેથી એક-બે કિસ્સા કે ભૂલોના આધારે જાતે જ અલ્ઝાઇમર્સનું નિદાન કરી લેવું યોગ્ય નથી. તબીબો સામાન્ય રીતે વ્યક્તિની મૂળ ક્ષમતાઓમાં આવેલો તફાવત, લક્ષણો કેટલા સમયથી છે અને તેનાથી આત્મનિર્ભરતા પર કેટલી અસર પડી રહી છે તે તમામ પાસાઓ ચકાસ્યા પછી જ તારણ પર આવે છે.
તબીબી સલાહ ક્યારે લેવી?
ઉંમર વધવાની સાથે મગજની કાર્યક્ષમતામાં સામાન્ય ફેરફારો થવા સહજ છે, પરંતુ ડિમેન્શિયા કે અલ્ઝાઇમર્સ એ વૃદ્ધાવસ્થાનો સામાન્ય કે કુદરતી હિસ્સો નથી. જો યાદશક્તિની તકલીફ સતત રહેતી હોય અને સમય સાથે વધતી જતી હોય, તો ચોક્કસપણે યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
પ્રારંભિક તબક્કે કરાવેલી તપાસથી ડોકટરો એ સમજી શકે છે કે આ લક્ષણો અલ્ઝાઇમર્સના છે, ડિમેન્શિયાના અન્ય કોઈ પ્રકારના છે, કે પછી કોઈ એવી સ્થિતિના છે જેની યોગ્ય સારવારથી સુધારો શક્ય છે.
પરિવારો માટે સૌથી અગત્યની બાબત એ છે કે તેઓ કોઈ એકાદ વાર ભૂલેલા નામ કે ગમ થયેલી વસ્તુ પર વધારે ધ્યાન આપવાને બદલે વ્યક્તિના એકંદર વર્તનમાં આવી રહેલા બદલાવને સમજે. જો યાદશક્તિની ક્ષતિ રોજિંદા જીવનમાં વારંવાર ખલેલ પહોંચાડતી હોય અને વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને પ્રભાવિત કરતી હોય, તો અનુભવી ન્યુરોલોજીસ્ટનો સંપર્ક કરવો એ જ સૌથી યોગ્ય પગલું છે.
