ટ્રેડર્સ સાવધાન! ઊંચા STT દરોને કારણે બજારમાં તરલતા ઘટવાનું જોખમ, જાણો બજેટનું ગણિત.
કેન્દ્રીય બજેટમાં સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) ના દરોમાં ફેરફાર કરવાની દરખાસ્ત મુકવામાં આવી છે. સરકારનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય શેરબજારના વ્યવહારોમાંથી વધુ ટેક્સ એકત્રિત કરવાનો છે, પરંતુ બજારના નિષ્ણાતો આનાથી વિપરીત પરિણામની આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. આર્થિક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચમાં વધુ પડતો વધારો થશે, તો તે ટ્રેડિંગ વોલ્યુમને ગંભીર રીતે અસર કરશે. પરિણામે, ટેક્સના દરો વધવા છતાં, કુલ ટ્રેડિંગ ઓછું થવાને કારણે સરકારને મળતી કુલ આવકમાં કોઈ મોટો વધારો જોવા નહીં મળે અથવા તેમાં ઘટાડો પણ થઈ શકે છે.
ટ્રેડિંગ વોલ્યુમમાં ૩૦% સુધીના ઘટાડાની ભીતિ
બજેટમાં STT અંગેની નવી જોગવાઈઓ બાદ બજારમાં એવી ગણતરી માંડવામાં આવી રહી છે કે ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ (F&O) અને ઇન્ટ્રાડે ટ્રેડિંગના વોલ્યુમમાં ૩૦% સુધીનો જંગી ઘટાડો થઈ શકે છે. શેરબજારમાં મોટી માત્રામાં ટ્રેડિંગ કરનારા અલ્ગોરિધમ ટ્રેડર્સ અને હાઈ-ફ્રીક્વન્સી ટ્રેડિંગ (HFT) પેઢીઓ માટે ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચમાં નજીવો વધારો પણ તેમના નફાના ગણિતને બગાડી નાખે છે. જો બજારમાં તરલતા (Liquidity) ઘટે, તો બિડ-આસ્ક સ્પ્રેડ વધે છે, જે સામાન્ય રોકાણકારો માટે પણ ખરીદ-વેચાણ મોંઘું બનાવે છે. આ સાંકળ પ્રતિક્રિયાને કારણે બજારમાં સોદાઓની સંખ્યા ઘટશે અને તેની સીધી અસર શેરબજારના ટર્નઓવર પર પડશે.
ઇન્ટ્રાડે અને ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડર્સ પર ટેક્સનો ભાર
ભારતીય શેરબજારમાં વોલ્યુમનો મોટો હિસ્સો ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાંથી આવે છે. ૨૦૨૬ના બજેટમાં ખાસ કરીને આ સેગમેન્ટ પર STT વધારવાના સંકેતોએ ટ્રેડર્સમાં ફફડાટ ફેલાવ્યો છે. જ્યારે ટ્રેડિંગ ખર્ચ વધે છે, ત્યારે નાના ટ્રેડર્સ બજારમાંથી બહાર નીકળી જાય છે અથવા ટ્રેડિંગની સંખ્યા ઘટાડી દે છે. નિષ્ણાતોના મતે, ઊંચો STT માત્ર નફાને જ અસર નથી કરતો, પરંતુ તે નુકસાનના કિસ્સામાં પણ રોકાણકાર પર વધારાનો બોજ બને છે. જો વોલ્યુમમાં ૩૦% નો ઘટાડો થાય, તો તે બજારની કાર્યક્ષમતાને પ્રતિકૂળ અસર કરશે અને ભારત અન્ય વૈશ્વિક બજારોની સરખામણીમાં ઓછું આકર્ષક બનશે.
શું ટેક્સ કલેક્શનના ગણિતમાં સરકારની ગણતરી ખોટી પડી શકે?
સરકાર બજેટમાં અંદાજ લગાવે છે કે ઊંચા ટેક્સ દરથી વધુ આવક થશે, પરંતુ ‘લાફર કર્વ’ (Laffer Curve) ના સિદ્ધાંત મુજબ, ટેક્સના દરો એક ચોક્કસ મર્યાદાથી વધે ત્યારે આવક વધવાને બદલે ઘટવા લાગે છે. જો ટ્રેડિંગ વોલ્યુમમાં ૩૦% નો ઘટાડો થાય, તો તે ઘટાડો એટલો મોટો હશે કે વધેલા STT દરો તેને સરભર કરી શકશે નહીં. આ ઉપરાંત, વોલ્યુમ ઘટવાથી એક્સચેન્જ ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જીસ પરનો GST અને બ્રોકરેજ પરનો ટેક્સ પણ ઘટશે. આમ, સરકાર એક તરફ ટેક્સ વધારી રહી છે, પરંતુ બીજી તરફ અનેક આડકતરી આવક ગુમાવવાનું જોખમ ઉભું કરી રહી છે.
સ્થાનિક બજારમાંથી વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) નું પલાયન?
STT માં વધારો માત્ર સ્થાનિક ટ્રેડર્સને જ નહીં, પણ વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) ને પણ અસર કરે છે. FIIs હંમેશા તેવા બજારોને પસંદ કરે છે જ્યાં ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ ઓછો હોય. જો ભારતનો STT દર સિંગાપોર, હોંગકોંગ કે દુબઈ જેવા બજારો કરતા ઘણો વધારે હશે, તો વિદેશી ફંડ્સ તેમનું ટ્રેડિંગ અન્ય દેશોમાં ખસેડી શકે છે (ખાસ કરીને તેવા કોન્ટ્રાક્ટ્સ જે વિદેશી એક્સચેન્જો પર પણ ઉપલબ્ધ છે). આનાથી ભારતીય બજારમાં મૂડીનો પ્રવાહ ઘટશે અને બજારની સ્થિરતા જોખમાશે, જે ૨૦૨૬ના આર્થિક લક્ષ્યાંકો માટે પડકારજનક બની શકે છે.
નિષ્ણાતોનું સૂચન અને બજારની અપેક્ષાઓ
શેરબજારના અગ્રણી બ્રોકર્સ અને એસોસિએશનોએ સરકારને વિનંતી કરી છે કે STT ના માળખામાં ફેરફાર કરતા પહેલા બજારની તરલતાનો વિચાર કરવો જોઈએ. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો સરકાર સ્પેક્યુલેટિવ ટ્રેડિંગ ઘટાડવા માંગતી હોય, તો તેના માટે અન્ય નિયમનકારી પગલાં લઈ શકાય છે, પરંતુ ટેક્સ વધારો એ વોલ્યુમનો ગળે ટૂંપો આપવા જેવું સાબિત થશે. બજારની અપેક્ષા છે કે ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ પહેલા આ દરો પર પુનઃવિચાર કરવામાં આવે અથવા અમલીકરણમાં થોડી રાહત આપવામાં આવે જેથી વોલ્યુમમાં થતો આ ૩૦% નો મોટો ઘટાડો અટકાવી શકાય.
નિષ્કર્ષ: સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત
બજેટ ૨૦૨૬માં STT અંગેનો નિર્ણય સરકાર માટે બેધારી તલવાર સમાન છે. એક તરફ આવક વધારવાની જરૂરિયાત છે, તો બીજી તરફ શેરબજારની જીવંતતા જાળવી રાખવાનો પડકાર છે. જો વોલ્યુમમાં ખરેખર ૩૦% નો ઘટાડો થશે, તો સરકારનો આર્થિક ફાયદો તો નહીં જ થાય, પણ બજારની વિશ્વસનીયતાને પણ ઠેસ પહોંચશે. ૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના આ બજેટ બાદ હવે રોકાણકારો અને ટ્રેડર્સ કાળજીપૂર્વક તેમના સોદા કરી રહ્યા છે. આગામી નાણાકીય વર્ષમાં એ જોવું રહ્યું કે સરકારના આ ટેક્સ સુધારા મહેસૂલમાં વધારો કરે છે કે પછી બજારની તેજીને બ્રેક લગાવે છે.
