‘સંગીત જ મારો શ્વાસ છે’ કહેનાર આશા ભોંસલેની સફર થંભી: 10 વર્ષની ઉંમરે શરૂ કરેલી સફરનો કરુણ અંત
પોતાના જાદુઈ અને બહુમુખી અવાજથી આઠ દાયકા સુધી કરોડો લોકોના દિલ પર રાજ કરનાર દિગ્ગજ ગાયિકા આશા ભોંસલે હવે આપણી વચ્ચે નથી રહ્યા. 92 વર્ષની વયે મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેમના નિધનના સમાચારથી માત્ર ફિલ્મ જગત જ નહીં, પરંતુ સંગીત પ્રેમીઓની ઘણી પેઢીઓ શોકમાં ડૂબી ગઈ છે.
આશાજીના પુત્ર આનંદ ભોંસલેએ આ દુખદ સમાચારની પુષ્ટિ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “તેઓ હવે આપણી વચ્ચે નથી. તેમના અંતિમ સંસ્કાર આવતીકાલે સાંજે 4 વાગ્યે મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં કરવામાં આવશે.”
શનિવાર, 11 એપ્રિલના રોજ તેમને ‘અતિશય થાક અને છાતીમાં ચેપ’ની ફરિયાદ બાદ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની પૌત્રી ઝનાઈ ભોંસલેએ સોશિયલ મીડિયા (X) પર તેમના સ્વાસ્થ્ય વિશે માહિતી શેર કરી હતી, પરંતુ કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું.
આઠ દાયકાની સફર: 10 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થઈ સંગીતની યાત્રા
આશા ભોંસલેનો જન્મ 8 સપ્ટેમ્બર 1933ના રોજ થયો હતો. જો તેઓ થોડા મહિના વધુ આપણી સાથે હોત, તો આ વર્ષે તેમનો 93મો જન્મદિવસ ઉજવત. સંગીત પ્રત્યે તેમનું સમર્પણ એવું હતું કે તેમણે માત્ર 10 વર્ષની ઉંમરે 1943ની મરાઠી ફિલ્મ ‘માઝા બાલ’ના ગીત ‘ચલા ચલા નવ બાલા’ થી પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી.
શરૂઆતમાં તેમને માત્ર ડાન્સ નંબર્સ અને ‘કેબરે’ ગીતો પૂરતા મર્યાદિત રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ‘પિયા તુ અબ તો આજા’, ‘ઓ હસીના ઝુલ્ફોં વાલી’ અને ‘કજરા મોહબ્બત વાલા’ જેવા ગીતોથી ખ્યાતિ તો મેળવી, પરંતુ તેમની પ્રતિભા અહીં સુધી સીમિત નહોતી. તેમણે ‘દિલ ચીઝ ક્યા હૈ’ જેવી ગઝલો અને ‘તોરા મન દર્પણ કહેલાયે’ જેવા શાસ્ત્રીય ગીતોથી સાબિત કરી દીધું કે તેમના અવાજમાં જે ઊંડાણ છે તે ભાગ્યે જ કોઈની પાસે હોય છે.
દીદી સાથેનું એ ‘ખાટું-મીઠું’ બોન્ડિંગ
મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરની નાની બહેન હોવાને કારણે, આશાજી પર હંમેશા પોતાની એક અલગ ઓળખ બનાવવાનું દબાણ રહેતું. જોકે દુનિયાએ તેમની વચ્ચે હરીફાઈની વાર્તાઓ બનાવી, પરંતુ આશાજીએ હંમેશા આ વાતોને ફગાવી દીધી હતી. તેમણે એકવાર ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું:
“લોકો વાતો બનાવતા અને ઝઘડા કરાવવાનો પ્રયાસ કરતા, પણ લોહીનો સંબંધ સૌથી ઉપર હોય છે. મને યાદ છે, ક્યારેક કોઈ ફંક્શનમાં ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીના લોકો મને અવગણતા હતા જેથી તેઓ દીદી પ્રત્યેની વફાદારી બતાવી શકે. પછીથી, હું અને દીદી આ વાત પર ખૂબ હસતા.”
પંડિત દીનાનાથ મંગેશકરના પરિવારના પાંચેય સંતાનો—લતા, મીના, આશા, ઉષા અને હૃદયનાથ—ભારતીય સંગીતનો અમૂલ્ય વારસો છે.
ઉર્જાનું પ્રતીક: 90ની ઉંમરે પણ જોશ એ જ જૂનો
આશાજીએ શર્મિલા ટાગોર અને રેખાથી લઈને ઐશ્વર્યા રાય અને ઉર્મિલા માતોંડકર સુધી, દરેક યુગની અભિનેત્રીઓ માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો. તેમની ઉર્જાનો આલમ એ હતો કે 2023માં તેમના 90માં જન્મદિવસે તેમણે દુબઈમાં ત્રણ કલાકનો લાઈવ કોન્સર્ટ કર્યો હતો. તેમણે ગર્વથી કહ્યું હતું, “સંગીત મારો શ્વાસ છે. જ્યારે શ્વાસ થંભી જાય છે, ત્યારે માણસ મરી જાય છે. મારા માટે સંગીત જ જીવન છે.”
તેઓ સમયની સાથે પોતાને બદલવામાં માહિર હતા. ગયા વર્ષે જ તેમણે કરણ ઔજલાના વાયરલ ગીત ‘તૌબા તૌબા’ પર પરફોર્મ કરીને સૌને ચોંકાવી દીધા હતા. ટેકનોલોજીની બાબતમાં પણ તેઓ પાછળ નહોતા; સોશિયલ મીડિયા પર તેમના લાખો ફોલોઅર્સ તેમના આધુનિક અભિગમનું પ્રમાણ છે.
સિદ્ધિઓ અને સન્માન
આશા ભોંસલેની કારકિર્દી સિદ્ધિઓની લાંબી યાદી છે:
-
રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર: ‘ઉમરાવ જાન’ (1981) અને ‘ઈજાઝત’ (1988) માટે.
-
દાદાસાહેબ ફાળકે એવોર્ડ: વર્ષ 2000માં ભારતીય સિનેમાના સર્વોચ્ચ સન્માનથી નવાજવામાં આવ્યા.
-
પદ્મ વિભૂષણ: 2008માં દેશનું બીજું સૌથી મોટું નાગરિક સન્માન મળ્યું.
-
તાજેતરનું કાર્ય: 91 વર્ષની વયે તેમણે તેમના સ્વર્ગસ્થ પતિ આર.ડી. બર્મનને સમર્પિત સિંગલ ‘સૈયાં બિના’ રિલીઝ કર્યું હતું.
ઉતાર-ચઢાવથી ભરેલું અંગત જીવન
આશાજીનું જીવન જેટલું સોનેરી ચમકથી ભરેલું હતું, વ્યક્તિગત રીતે તેમણે એટલા જ સંઘર્ષો પણ જોયા હતા. 16 વર્ષની ઉંમરે તેમણે ગણપતરાવ ભોંસલે સાથે ભાગીને લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ આ સંબંધ દુઃખોથી ભરેલો રહ્યો. 1960માં તેઓ તેમના પતિના ઘરથી અલગ થઈ ગયા હતા.
બાદમાં, 1980માં તેમણે મહાન સંગીતકાર આર.ડી. બર્મન (પંચમ દા) સાથે લગ્ન કર્યા. સંગીતની આ જોડીએ ભારતીય ફિલ્મ જગતને અનેક અમર ગીતો આપ્યા. જોકે, કુદરતે તેમને સંતાન વિયોગનું ઊંડું દુઃખ પણ આપ્યું. તેમની પુત્રી વર્ષાએ 2012માં આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમના મોટા પુત્ર હેમંતનું 2015માં કેન્સરથી નિધન થયું હતું. હાલમાં તેમના સૌથી નાના પુત્ર આનંદ જ તેમની સાથે હતા.
આશા ભોંસલેની વિદાય એ સંગીતના એવા સૂર્યનો અસ્ત છે, જેના પ્રકાશથી ભારતીય સિનેમા દાયકાઓ સુધી ઝળહળતું રહ્યું. તેમનો અવાજ, તેમની જિંદાદિલી અને તેમનો સંઘર્ષ આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણા બની રહેશે.
