શું 5 વર્ષથી નાના બાળકોને કાચું દૂધ આપવું જોખમી છે? AIIMS ના ડોક્ટરે જણાવી ચોંકાવનારી સત્યતા

સાવધાન! 5 વર્ષથી નાના બાળકોને કાચું દૂધ પીવડાવવું જીવલેણ બની શકે છે: AIIMS ના ડોક્ટરોની મોટી ચેતવણી

આજકાલ ‘પ્રાકૃતિક’ અને ‘શુદ્ધ’ આહારની શોધમાં ઘણા માતા-પિતા પોતાના બાળકોને ઉકાળ્યા વિનાનું એટલે કે કાચું દૂધ (Raw Milk) પીવડાવવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. પરંતુ સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો અને એઈમ્સ (AIIMS) ના ડોક્ટરોએ આ વધતા ચલણ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે 5 વર્ષથી નાના બાળકો માટે કાચું દૂધ પીવું માત્ર ખતરનાક જ નથી, પણ તે જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.

કેમ ખતરનાક છે કાચું દૂધ?

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, કાચા દૂધમાં ઈ. કોલાઈ (E. coli), સાલ્મોનેલા (Salmonella) અને લિસ્ટેરિયા (Listeria) જેવા અનેક ખતરનાક બેક્ટેરિયા હોય છે. AIIMS ના પીડિયાટ્રિક વિભાગના ડો. હિમાંશુ ભદાનીએ જણાવ્યું કે આ બેક્ટેરિયા બાળકોમાં ડાયરિયા, ઉલટી, પેટનો દુખાવો અને સેપ્સિસ (લોહીનું સંક્રમણ) જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ સંક્રમણ શરીરમાં પાણીની અછત (Dehydration) કરી દે છે, જેનાથી સ્થિતિ ગંભીર બની જાય છે.

5 વર્ષથી નાના બાળકોને વધુ જોખમ કેમ?

ડો. ભદાનીના જણાવ્યા મુજબ, 5 વર્ષથી નાના બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) સંપૂર્ણપણે વિકસિત હોતી નથી. આ કારણે તેઓ કોઈપણ પ્રકારના સંક્રમણનો ભોગ સરળતાથી બની જાય છે. કાચા દૂધથી થતું લિસ્ટેરિયોસિસ સંક્રમણ બાળકના મગજ અને ચેતાતંત્ર પર અસર કરી શકે છે, જેનાથી જીવ બચાવવો મુશ્કેલ બની જાય છે. ભારતના અન્ય સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોએ પણ ચેતવણી આપી છે કે સીધું પશુના આંચળમાંથી દૂધ પીવડાવવું એ બાળકને જોખમમાં મૂકવા સમાન છે. તેનાથી કિડની ફેલ્યોર (HUS) અને ખેંચ આવવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

પોષણ અને પાશ્ચુરાઈઝેશન: ભ્રમ અને હકીકત

અવારનવાર લોકો માને છે કે દૂધ ઉકાળવાથી કે પાશ્ચુરાઈઝ (Pasteurize) કરવાથી તેના પોષક તત્વો ખતમ થઈ જાય છે. જોકે, વૈજ્ઞાનિક તથ્યો જણાવે છે કે:

• પાશ્ચુરાઈઝેશનથી દૂધની ગુણવત્તા કે તેના મુખ્ય પોષક તત્વો (પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ) પર કોઈ ખાસ અસર પડતી નથી.
• પાશ્ચુરાઈઝેશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર હાનિકારક બેક્ટેરિયાને મારવાનો છે.
• કાચા દૂધમાં એવા કોઈ ‘જાદુઈ’ પ્રોબાયોટિક્સ હોતા નથી જે પાચનમાં મદદ કરે; આ માત્ર એક માન્યતા છે.

ડોક્ટરોની મહત્વની સલાહ

માતા-પિતા માટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા નીચે મુજબ છે:

1. હંમેશા ઉકાળીને આપો: દૂધ ખરીદ્યા પછી તરત જ તેને સારી રીતે ઉકાળો જેથી બેક્ટેરિયા મરી જાય.
2. 1 વર્ષથી નાના બાળકો: 1 વર્ષથી નાના બાળકોને ગાય કે ભેંસનું સાધારણ દૂધ ન આપવું જોઈએ. તેમના માટે માતાનું દૂધ અથવા ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ઇન્ફન્ટ ફોર્મ્યુલા જ સૌથી સુરક્ષિત છે.
3. ગાયનું દૂધ વધુ સારું: ડો. ભદાનીના મતે, ભેંસના દૂધ કરતા ગાયનું દૂધ પચવામાં સરળ હોય છે, તેથી નાના બાળકો માટે તેને પ્રાધાન્ય આપો.
4. લેબલ તપાસો: બજારમાંથી દૂધ લેતી વખતે પેકેટ પર ‘Pasteurized’ લેબલ ચોક્કસ જુઓ.

સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે કાચા દૂધના કથિત ફાયદાઓ વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયા નથી, જ્યારે તેના જોખમો ખૂબ મોટા અને વાસ્તવિક છે. બાળકોના સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા માટે દૂધને ઉકાળીને પીવડાવવું એ જ સૌથી જવાબદારીભર્યું પગલું છે.