શું માસિક દરમિયાન રક્તદાન કરી શકાય? જાણો આ બાબતે શું કહે છે વિજ્ઞાન

રક્તદાન: મહાદાન પહેલાં જાણો પાત્રતાના કડક નિયમો અને સ્વાસ્થ્ય પર તેની અસરો

રક્તદાન એ એક મહાન કાર્ય છે જેના દ્વારા કોઈ જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિનો જીવ બચાવી શકાય છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિ રક્તદાન કરી શકતી નથી; તે માટે દાતાનું શારીરિક અને માનસિક રીતે સ્વસ્થ હોવું અનિવાર્ય છે. વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનો અને સંશોધનો અનુસાર, રક્તદાન કરતા પહેલા દાતાએ પાત્રતાના કડક માપદંડો પૂર્ણ કરવા પડે છે.

રક્તદાન માટે કોણ પાત્ર છે?

સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત માપદંડો મુજબ, ૧૮ થી ૬૦ વર્ષની વયની કોઈ પણ સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિ રક્તદાન કરી શકે છે. દાતાનું વજન ઓછામાં ઓછું ૪૫ કિલોગ્રામ હોવું જોઈએ અને હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ૧૨.૫ g/Dl થી ઓછું ન હોવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, પલ્સ રેટ ૫૦ થી ૧૦૦ ની વચ્ચે અને બ્લડ પ્રેશર (સિસ્ટોલિક ૧૦૦-૧૮૦ mm Hg અને ડાયસ્ટોલિક ૫૦-૧૦૦ mm Hg) સામાન્ય મર્યાદામાં હોવું જોઈએ. દાતાનું તાપમાન પણ સામાન્ય હોવું જોઈએ અને તે શરદી, ઉધરસ કે ફ્લૂ જેવી સમસ્યાઓથી પીડાતો ન હોવો જોઈએ.

ક્યારે રક્તદાન ન કરી શકાય?

રક્તદાન કરતા પહેલા દાતાની પાછલી સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિની તપાસ કરવામાં આવે છે. જો તમે છેલ્લા ૬ મહિનામાં ટેટૂ બનાવ્યું હોય, શરીરના કોઈ ભાગમાં પિયર્સિંગ (છિદ્ર) કરાવ્યું હોય, અથવા કોઈ મોટી સર્જરી કરાવી હોય, તો તમે રક્તદાન માટે પાત્ર નથી. સગર્ભા સ્ત્રીઓ અથવા સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ પણ રક્તદાન કરી શકતી નથી. આ ઉપરાંત, જો તમે છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં દારૂનું સેવન કર્યું હોય અથવા છેલ્લા ૭૨ કલાકમાં એસ્પિરિન લીધી હોય, તો તમારે રાહ જોવી જોઈએ. કેન્સર, મધુપ્રમેહ (ઈન્સ્યુલિન પર નિર્ભર), હૃદય રોગ અથવા ટીબી જેવી ગંભીર બીમારીઓથી પીડાતી વ્યક્તિઓ કાયમી ધોરણે અયોગ્ય ઠરી શકે છે.

મહિલાઓ માટે વિશેષ નિયમો અને પિરિયડ્સની અસર

મહિલાઓમાં માસિક ધર્મ (Periods) દરમિયાન રક્તદાનને લઈને ઘણીવાર મૂંઝવણ હોય છે. અસમ સ્ટેટ બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન કાઉન્સિલના નિયમો અનુસાર, મહિલાઓએ તેમના માસિક ચક્ર દરમિયાન રક્તદાન કરવું જોઈએ નહીં. જોકે, કેટલાક અન્ય સ્ત્રોતો જણાવે છે કે જો હિમોગ્લોબિનનું સ્તર સામાન્ય હોય અને મહિલા સ્વસ્થ અનુભવતી હોય, તો રક્તદાન કરી શકાય છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે વારંવાર રક્તદાન કરવાથી શરીરમાં આયર્ન (ફેરિટિન સ્તર) ની ઉણપ થઈ શકે છે, જે પ્રિ-મેનોપોઝલ મહિલાઓમાં વધુ જોવા મળે છે.

રક્તદાન પહેલા અને પછીની સાવચેતીઓ

રક્તદાનના અનુભવને સુખદ બનાવવા માટે રેડ ક્રોસ કેટલાક સૂચનો આપે છે:

• રક્તદાન કરતા પહેલા આયર્નયુક્ત ખોરાક જેમ કે માછલી, બીન્સ અથવા પાલક લો.
• પુષ્કળ પાણી પીવો અને રક્તદાનના આગલા દિવસે સારી ઊંઘ લો.
• રક્તદાન દરમિયાન બેહોશી કે ચક્કર આવતા અટકાવવા માટે ‘એપ્લાઇડ મસલ ટેન્શન’ (AMT) તકનીકનો ઉપયોગ કરો, જેમાં સ્નાયુઓને સંકોચવા અને ઢીલા મૂકવાનો સમાવેશ થાય છે.

નિષ્ણાતો માને છે કે સુરક્ષિત રક્તદાન માટે સ્વૈચ્છિક અને બિન-વળતર મેળવતા દાતાઓ શ્રેષ્ઠ છે. સ્વૈચ્છિક રક્તદાનને પ્રોત્સાહન આપવાથી ન માત્ર લોહીની ઉપલબ્ધતા વધે છે, પરંતુ સંક્રમણ ફેલાવાનું જોખમ પણ ઘટે છે.