બહારથી પાતળા પણ અંદરથી બીમાર? ભારતીયોનું મેટાબોલિઝમ ઝડપથી કેમ બગડી રહ્યું છે, જાણો આઘાતજનક કારણો
આજના સમયમાં ભારતીયોમાં લાઇફસ્ટાઇલ સંબંધિત રોગો ખૂબ જ નાની ઉંમરે જોવા મળી રહ્યા છે. ઇન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સ, ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ, ફેટી લીવર, મેદસ્વીતા અને હૃદયરોગ જેવા ગંભીર રોગો હવે યુવાનોને પોતાની ચપેટમાં લઈ રહ્યા છે. હેલ્થ કોચ આદિત્ય નટરાજ મુજબ, આ સમસ્યા માત્ર શરીરના વજન કે જાડાપણા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ આપણું ખરાબ થતું મેટાબોલિઝમ (ચયાપચય) મુખ્ય જવાબદાર છે.
આપણે પશ્ચિમી દેશોના લોકો કરતા આશરે એક દાયકો (૧૦ વર્ષ) વહેલા આ રોગોનો ભોગ બનીએ છીએ. ભારતમાં બહુ નાની વયે ડાયાબિટીસ અને હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. હેલ્થ નિષ્ણાતોના મતે, ૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ શેર કરવામાં આવેલી આ માહિતી દર્શાવે છે કે બહારથી પાતળા દેખાતા લોકો પણ અંદરથી અસ્વસ્થ હોઈ શકે છે.
પતલા હોવું એટલે સ્વસ્થ હોવું નહીં: BMI નો મોટો ભ્રમ
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે જે વ્યક્તિનો BMI (બોડી માસ ઈન્ડેક્સ) સામાન્ય છે અથવા જે પાતળો દેખાય છે, તે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ છે. પરંતુ આદિત્ય નટરાજ આ વાતને નકારે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, “તમે બહારથી એકદમ સ્લિમ દેખાઈ શકો છો, તમારો BMI પણ એકદમ નોર્મલ હોઈ શકે છે, છતાં પણ તમારા શરીરની અંદરનું મેટાબોલિઝમ કોઈ વધારે વજન ધરાવતી અસ્વસ્થ વ્યક્તિ જેવું હોઈ શકે છે.”
આ સ્થિતિને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘થિન-ફેટ ફિનોટાઈપ’ (Thin-Fat Phenotype) કહેવામાં આવે છે. આમાં વ્યક્તિના શરીરમાં સ્નાયુઓ (મસલ્સ) નું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું હોય છે, જ્યારે ત્વચા અને શારીરિક અંગોની આસપાસ ચરબી (ફેટ) નું પ્રમાણ વધુ હોય છે. આપણું શરીર વર્ષોની ભૂખમરા અને દુષ્કાળની સ્થિતિ સામે ટકી રહેવા માટે ઘડાયેલું હતું, પરંતુ આજે અતિશય ખોરાકની ઉપલબ્ધતા વચ્ચે આપણી આ જ શારીરિક રચના આપણી સામે કામ કરી રહી છે.
પરંપરાગત ભારતીય થાળી vs આધુનિક પ્રોસેસ્ડ ફૂડ
આપણા મેટાબોલિઝમ બગાડવામાં આપણી આહારશૈલીમાં આવેલું મોટું પરિવર્તન જવાબદાર છે. આપણા પરંપરાગત ભારતીય ખોરાકમાં ક્યારેય કોઈ ખામી નહોતી, પરંતુ આજે આપણે જે આધુનિક આહાર અપનાવ્યો છે તે સમસ્યાનું મૂળ છે.
-
પરંપરાગત આહાર: પૌરાણિક સમયમાં આપણા ખોરાકમાં જુવાર, બાજરી જેવા ધાન્ય (મિલેટ્સ), દેશી દાળ, લીલા શાકભાજી, આથો લાવેલા ખોરાક (ફર્મેન્ટેડ ફૂડ), તાજું દૂધ અને ઋતુ અનુસાર મળતા ફળોનો સમાવેશ થતો હતો.
-
આધુનિક આહાર: આજે આપણી થાળીમાં મેદો, અતિશય ખાંડ, પેકેજ્ડ નાસ્તા, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને અતિ-પ્રોસેસ્ડ (Ultra-processed) ખોરાકે જગ્યા લઈ લીધી છે.
માત્ર એક જ પેઢીમાં આપણું ભોજન કુદરતીમાંથી ઔદ્યોગિક અને આખા અનાજમાંથી રિફાઈન્ડ થઈ ગયું. આપણું જનીનિક માળખું આ અચાનક આવેલા બદલાવ સાથે તાલમેલ મિલાવી શક્યું નથી.
મસલ્સ (સ્નાયુઓ) ની ઉણપ અને ચયાપચયનું ખરાબ ચક્ર
આજના સમયમાં શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ નહિવત થઈ ગઈ છે. મોટાભાગના લોકો દિવસમાં ૮ થી ૧૦ કલાક બેસીને કામ કરે છે, વેઇટ ટ્રેનિંગ (કસરત) કરતા નથી અને ચાલવાનું પણ ઓછું થઈ ગયું છે. આપણા સ્નાયુઓ (Skeletal Muscle) શરીરમાં ગ્લુકોઝને શોષી લેવા માટે ‘તિજોરી’ (Glucose Vault) સમાન કામ કરે છે.
જ્યારે શરીરમાં મસલ્સ ઘટે છે, ત્યારે ગ્લુકોઝનો સંગ્રહ થઈ શકતો નથી, જેનાથી ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર વધે છે અને વધુ ચરબી જમા થાય છે. આ એક એવું ખરાબ ચક્ર (Metabolic Loop) શરૂ કરે છે, જેના કારણે વ્યક્તિનું શરીર કેલેન્ડરની ઉંમર કરતા પણ વધુ ઝડપથી વૃદ્ધ થવા લાગે છે.
એક જ ખરાબ મેટાબોલિઝમ, અલગ-અલગ રોગો
જ્યારે શરીરનું મેટાબોલિઝમ બગડે છે, ત્યારે તે શરીરમાં અલગ-અલગ બીમારીઓ સ્વરૂપે બહાર આવે છે:
૧. ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ: ઇન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સ વધવાથી ૩૦ થી ૪૦ વર્ષની ઉંમરે જ લોકો ડાયાબિટીસના શિકાર બની રહ્યા છે.
૨. ફેટી લીવર: પાતળા દેખાતા યુવાનોમાં પણ લીવરમાં ચરબી જમા થવાની ફેટી લીવરની સમસ્યા સામાન્ય બની ગઈ છે.
૩. હૃદયરોગ: શરીરમાં અંદર રહેલો ક્રોનિક સોજો (Chronic Inflammation) અને હાઈ Lp(a) ધમનીઓને નુકસાન પહોંચાડીને નાની ઉંમરે હાર્ટ એટેક લાવે છે.
૪. હોર્મોનલ અસંતુલન: મહિલાઓમાં PCOS અને પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું ઘટતું સ્તર પણ આ ખરાબ મેટાબોલિઝમ સાથે જોડાયેલું છે.
મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવાના ૬ અસરકારક ઉપાયો
તમારા મેટાબોલિઝમને ફરીથી મજબૂત કરવા માટે દબાવી શકાય તેવા કળ (Levers) આ મુજબ છે:
-
૧. મસલ્સ બનાવો (Build Muscle): અઠવાડિયામાં ૩ થી ૪ વખત સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ અથવા વેઇટ લિફ્ટિંગ કરો. મેટાબોલિક એજિંગને રોકવાનો આ સૌથી મોટો ઉપાય છે.
-
૨. પ્રોટીન પર ધ્યાન આપો: દરેક ખોરાકમાં ૨૫-૩૦ ગ્રામ પ્રોટીન ઉમેરો. તે તમારા સ્નાયુઓને જાળવી રાખવામાં મદદ કરશે.
-
૩. દરરોજ ચાલો: દિવસ દરમિયાન ૮,૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ પગલાં ચાલો અને દર વખતે જમ્યા પછી ૧૦ મિનિટનું વોક ચોક્કસ લો.
-
૪. પૂરી ઊંઘ લો: દરરોજ ૭ થી ૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ લો. આ સમય દરમિયાન શરીર પોતાના હોર્મોન્સને રીસેટ કરે છે.
-
૫. સાચો ખોરાક પસંદ કરો: પેકેજ્ડ સ્નેક્સના બદલે દાળ, શાકભાજી, મિલેટ્સ અને મોસમી ફળો ખાઓ.
-
૬. સ્ટ્રેસ મેનેજ કરો: યોગા, પ્રાણાયામ અને કુદરત સાથે સમય વિતાવો જેથી કોર્ટિસોલ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન) નું સ્તર ઘટે.
આપણું વજન કે બાહ્ય દેખાવ એ આપણા સ્વાસ્થ્યનું સાચું માપદંડ નથી. આપણે આપણા જનીનો (Genes) બદલી શકતા નથી, પરંતુ તે જનીનોને આપણે કેવું વાતાવરણ અને ખોરાક આપીએ છીએ તે સંપૂર્ણપણે આપણા હાથમાં છે.
