હાથ ધોવાના ફાયદા: શું માત્ર પાણીથી હાથ ધોવા પૂરતા છે? જાણો બીમારીઓ પાછળનું સાચું સત્ય
આધુનિક યુગમાં આપણે સ્વાસ્થ્યને લઈને ઘણી મોટી વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ ક્યારેક સૌથી નાની આદતો જ સૌથી મોટો પ્રભાવ પાડે છે. ‘હાથ ધોવા’ એ એક એવી જ સાધારણ લાગતી પણ અસાધારણ પ્રભાવ ધરાવતી આદત છે. તબીબી વિજ્ઞાન માને છે કે જો વ્યક્તિ માત્ર પોતાના હાથની સ્વચ્છતા જાળવે, તો તે અડધી બીમારીઓને પોતાનાથી દૂર રાખી શકે છે.
ચેપ નિવારણમાં સ્વચ્છતાનો ફાળો
સાચી રીતે હાથ ધોવાથી ચેપ (ઇન્ફેક્શન)નું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે. જે દેશોમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી અને યોગ્ય સ્વચ્છતાની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં રોગચાળાના દરમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. હાથ ધોવા એ માત્ર વ્યક્તિગત સફાઈ નથી, પરંતુ તે એક સામાજિક જવાબદારી પણ છે. જ્યારે આપણે હાથ સાફ રાખીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર આપણી જાતને જ નહીં, પણ આપણી આસપાસના લોકોને પણ સુરક્ષિત કરીએ છીએ.
ઈતિહાસ અને વર્તમાનનો બોધ
રસી (Vaccines) અને એન્ટિબાયોટિક્સની શોધ થઈ તે પહેલાં પણ હાથની સફાઈ એ લાખો લોકોના જીવ બચાવ્યા હતા. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે હોસ્પિટલોમાં જ્યારે ડોક્ટરોએ હાથ ધોવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે મૃત્યુદરમાં ભારે ઘટાડો આવ્યો હતો. તાજેતરમાં કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન પણ દુનિયાએ ફરીથી સ્વીકાર્યું કે વાયરસ અને બેક્ટેરિયાની સાંકળ તોડવા માટે ‘સાબુથી હાથ ધોવા’ એ સૌથી સરળ અને અસરકારક શસ્ત્ર છે.
હાથ ધોવા શા માટે અનિવાર્ય છે?
આપણી દિનચર્યામાં આપણે અજાણતા ઘણી એવી વસ્તુઓને સ્પર્શ કરીએ છીએ જે જંતુઓનું ઘર હોય છે. જેમ કે:
દરવાજાના હેન્ડલ અને નોબ
મોબાઇલ ફોન (જે સૌથી વધુ બેક્ટેરિયા ધરાવે છે)
ચલણી નોટો અને સિક્કા
સીડીની રેલિંગ અથવા લિફ્ટના બટન
જાહેરમાં કોઈની સાથે હાથ મિલાવવા
તબીબી નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ઘણા લોકો હાથ ધોવાની પ્રક્રિયાને ગંભીરતાથી લેતા નથી. જ્યારે ગંદા હાથ અજાણતામાં આપણા ચહેરા, આંખ, નાક કે મોઢાને અડકે છે, ત્યારે આ સૂક્ષ્મ જીવો શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી જ શરીરમાં રોગોનું આગમન થાય છે.
ગંદા હાથથી ફેલાતી ગંભીર બીમારીઓ
સ્વચ્છ દેખાતી જગ્યાઓ હંમેશા જંતુમુક્ત હોતી નથી. જો હાથ યોગ્ય રીતે સાફ ન કરવામાં આવે તો નીચે મુજબની બીમારીઓ ફેલાઈ શકે છે:
પાચનતંત્રના રોગો: કોલેરા, ટાઈફોઈડ અને ડાયરિયા (ઝાડા-ઊલટી) જેવી બીમારીઓ મુખ્યત્વે ગંદા હાથથી ખાવાને કારણે થાય છે.
શ્વસનતંત્રના રોગો: શરદી, ઉધરસ અને ઇન્ફલ્યુએન્ઝા (ફ્લૂ) ના જંતુઓ હાથ દ્વારા નાક અને મોઢા સુધી પહોંચે છે.
ત્વચા અને આંખના ચેપ: આંખો આવવી (Conjunctivitis) કે ત્વચા પર ખંજવાળ આવવી એ પણ અસ્વચ્છ હાથનું પરિણામ હોઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો શું કહે છે?
અમેરિકાના ‘સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન’ (CDC) ના રિપોર્ટ અનુસાર, જો લોકો યોગ્ય રીતે હાથ ધોવાની આદત કેળવે, તો શ્વસન સંબંધી બીમારીઓમાં 20% અને પાચન સંબંધી બીમારીઓમાં લગભગ 30% થી 50% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે. બાળકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય છે, તેથી તેમના માટે આ આદત જીવનરક્ષક સાબિત થાય છે.
ક્યારે હાથ ધોવાને ક્યારેય ન ભૂલવું જોઈએ?
આપણે ઘણીવાર નાની નાની ક્ષણોમાં આળસ કરી જઈએ છીએ. પરંતુ નીચેના સમયે હાથ ધોવા અત્યંત જરૂરી છે:
શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી.
જમતા પહેલા અને ખોરાક બનાવતા પહેલા.
કાચું માંસ, શાકભાજી કે કચરો અડ્યા પછી.
છીંક ખાધા કે ઉધરસ ખાધા પછી (ખાસ કરીને જો હાથ આડા રાખ્યા હોય).
પાલતુ પ્રાણીઓને રમાડ્યા પછી.
બહારથી ઘરે આવ્યા પછી તરત જ.
હાથ ધોવાની સાચી રીત: માત્ર પાણી પૂરતું નથી
મોટાભાગના લોકો માત્ર પાણીથી હાથ ભીના કરીને માની લે છે કે હાથ સાફ થઈ ગયા. પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે માત્ર પાણી પૂરતું નથી. સાબુમાં રહેલા તત્વો જંતુઓની બહારની દીવાલને તોડી નાખે છે અને તેમને ત્વચા પરથી દૂર કરે છે.
સાચી પદ્ધતિના 5 સ્ટેપ્સ:
ભીના કરો: સૌ પ્રથમ હાથને ચોખ્ખા પાણીથી ભીના કરો.
સાબુ લગાવો: પૂરતા પ્રમાણમાં સાબુ લો.
ઘસો (20 સેકન્ડ): હથેળીઓ, હાથની પાછળનો ભાગ, આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા અને નખની નીચે બરાબર ઘસો. આ પ્રક્રિયા ઓછામાં ઓછી 20 સેકન્ડ સુધી ચાલવી જોઈએ.
ધોઈ લો: વહેતા પાણી નીચે હાથને વ્યવસ્થિત ધોઈ નાખો.
સૂકવો: સાફ ટુવાલ અથવા એર ડ્રાયરથી હાથ સૂકવો, કારણ કે ભીના હાથ જંતુઓને ઝડપથી આકર્ષે છે.
સેનિટાઈઝર કે સાબુ?
જો સાબુ અને પાણી ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ઓછામાં ઓછું 60% આલ્કોહોલ ધરાવતું સેનિટાઈઝર વાપરી શકાય છે. પરંતુ યાદ રાખો કે સેનિટાઈઝર એ સાબુનો કાયમી વિકલ્પ નથી. જો હાથ પર દેખીતી રીતે ગંદકી લાગેલી હોય, તો સાબુ-પાણી જ શ્રેષ્ઠ છે.
