ક્વિક ડિલિવરી એપ્સ: દવાઓની ખરીદીમાં શું આપણે સુરક્ષા સાથે સમજૂતી કરી રહ્યા છીએ?

એક ફોન કોલ અને દવા હાજર: શું આ પ્રક્રિયા ખરેખર સુરક્ષિત છે? જાણો નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય

આજના દોડધામભર્યા યુગમાં ‘ક્વિક કોમર્સ’ એપ્સ આપણા જીવનનો અભિન્ન અંગ બની ગઈ છે. કરિયાણાથી લઈને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સુધી બધું જ મિનિટોમાં ઘરે પહોંચી જાય છે, પરંતુ હવે આ એપ્સ દવાની દુનિયામાં પણ પગપેસારો કરી રહી છે. તાજેતરમાં એક કિસ્સો સામે આવ્યો, જેમાં રતિશ શર્મા નામના વ્યક્તિને બ્લડ પ્રેશરની દવાની જરૂર હતી. તેમણે ક્વિક કોમર્સ એપ પર ઓર્ડર આપ્યો. એપની પ્રક્રિયા મુજબ, એક ‘ડોક્ટર’નો તેમને ફોન આવ્યો, જેમણે માત્ર ઉંમર અને દવા લેવાની અવધિ જેવા સામાન્ય પ્રશ્નો પૂછ્યા અને ઓર્ડર મંજૂર કરી દીધો. ૧૦ મિનિટમાં દવા તેમના ઘરે પહોંચી ગઈ.

પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર દવા લેવાના જોખમો

તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, પ્રિસ્ક્રિપ્શન એટલે માત્ર કાગળનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે એક સુરક્ષા કવચ છે. દિલ્હીની સી.કે. બિરલા હોસ્પિટલના ડો. અમિત પ્રકાશ સિંહ કહે છે, “ટેલ્મા 40 જેવી દવાઓ બ્લડ પ્રેશર, કિડનીની કાર્યક્ષમતા અને અન્ય મેડિકલ હિસ્ટ્રી તપાસ્યા બાદ જ આપવી જોઈએ.”

જો કોઈ વ્યક્તિ યોગ્ય તપાસ વગર આવી દવાઓ લે, તો તેને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. બ્લડ પ્રેશર અચાનક ખૂબ ઘટી જવું, ચક્કર આવવા, બેભાન થઈ જવું, કિડની પર અસર થવી અથવા તો ખોટી દવા સાથે રિએક્શન આવવા જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. આત્મ-નિદાન (Self-medication) ક્યારેક કોઈ મોટી બીમારીના લક્ષણોને છુપાવી દે છે, જે ભવિષ્યમાં જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

માત્ર ‘ફોર્માલિટી’ નથી પ્રિસ્ક્રિપ્શન

બેંગલુરુની સ્પાર્શ હોસ્પિટલના ડો. ખાઝી જાવેદ ઈરફાનનું કહેવું છે કે, ક્રોનિક એટલે કે લાંબા ગાળાની બીમારીઓ માટે દવા લેતી વખતે સતત દેખરેખ જરૂરી છે. ક્વિક કોમર્સ એપનો ફોન કોલ દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન કે અન્ય દવાઓ સાથેના જોખમી મિશ્રણને જાણી શકતો નથી. ઘણીવાર દર્દીને ખબર પણ નથી હોતી કે તે ખોટો ડોઝ લઈ રહ્યો છે, જે તેની કિડની કે હૃદય માટે ઘાતક બની શકે છે.

શું માત્ર બ્લડ પ્રેશરની દવા જ જોખમી છે?

મુંબઈના જાણીતા ફિઝિશિયન ડો. ઈશ્વર ગિલાડા ચેતવણી આપે છે કે જોખમ માત્ર એક દવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. એન્ટિબાયોટિક્સનું અનિયંત્રિત વેચાણ ‘એન્ટિમાઈક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ’ (એટલે કે દવાઓની અસર ઘટવી) તરફ દોરી જાય છે. આ ઉપરાંત, ઊંઘની ગોળીઓ કે પેઈનકિલર્સનું લાંબા સમય સુધી વગર દેખરેખે સેવન કરવાથી દર્દીને તેની આદત પડી શકે છે અને તે વ્યસની બની શકે છે.

એક્સપાયરી ડેટ અને પેકેજિંગ: એક મોટી ચિંતા

ઓનલાઈન દવાઓ મંગાવતી વખતે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ગ્રાહક દવા મેળવે ત્યાં સુધીમાં પેમેન્ટ થઈ ગયું હોય છે. ફિઝિકલ ફાર્મસીમાં તમે સામે બેસીને દવા જોઈ શકો છો, એક્સપાયરી ચેક કરી શકો છો, પણ ઓનલાઈન ડિલિવરીમાં તમે પેકેટ ખોલ્યા પછી જ જાણી શકો છો કે દવા સારી છે કે નહીં.

જોકે, ડો. ઈશ્વર ગિલાડા શાંતિ રાખવાની સલાહ આપે છે, “ભૂલથી એક્સપાયર્ડ દવા લેવાથી વ્યક્તિનું તાત્કાલિક મૃત્યુ નથી થતું, પરંતુ તેની અસરકારકતા ઘટી જાય છે.” છતાં, ઇન્સ્યુલિન, ઇન્જેક્શન્સ, આંખના ટીપાં કે હૃદયની ગંભીર દવાઓ ક્યારેય એક્સપાયરી પછી ન લેવી જોઈએ. આ દવાઓ બગડી જાય તો તે જીવલેણ બની શકે છે.

આપણે શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ?

દવાઓ મંગાવતી વખતે ગ્રાહકોએ નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ:

• પેકેજિંગ તપાસો: દવા મળે ત્યારે તેનું સીલ અને પેકેજિંગ બરાબર જુઓ. જો પેકેટ ખુલ્લું કે ક્ષતિગ્રસ્ત હોય, તો તેનો સ્વીકાર કરશો નહીં.

• એક્સપાયરી ડેટ: દવાના સ્ટ્રીપ પર લખેલી એક્સપાયરી ડેટ અને બેચ નંબર ચોક્કસ તપાસો.

• બિલ અને સલાહ: હંમેશા ઓથોરાઈઝ્ડ પ્લેટફોર્મ પરથી જ દવાઓ મંગાવો. કોઈ પણ નવી દવા શરૂ કરતા પહેલા તમારા ફેમિલી ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

• ભ્રમમાં ન રહો: ક્વિક કોમર્સ એપની સુવિધા સારી છે, પણ તે ડોક્ટરની ક્લિનિકલ તપાસનો વિકલ્પ નથી.