ઉંમર કે આર્થરાઈટિસ? તમારા દુખાવાનું કારણ ઓળખો અને સમયસર સારવાર મેળવો.
આજના સમયમાં સાંધાનો દુખાવો (Joint Pain) એ દરેક ઘરમાં સાંભળવા મળતી એક સામાન્ય ફરિયાદ બની ગઈ છે. ઘણીવાર આપણે તેને કામનો થાક, ઉંમર વધવી અથવા સીડી ચઢવા-ઉતરવાને કારણે થતી સામાન્ય તકલીફ માનીને અવગણીએ છીએ. પરંતુ, એમ્સ (AIIMS) દિલ્હીના ઓર્થોપેડિક્સ વિભાગના ડો. ભાવુક ગર્ગના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક દુખાવો સામાન્ય હોતો નથી. સાંધાનો દુખાવો એ તમારા શરીરની એક ચેતવણી છે કે કંઈક ખોટું થઈ રહ્યું છે. જો આ દુખાવો વારંવાર થતો હોય, લાંબો સમય ટકી રહેતો હોય અથવા તે તમારી રોજિંદી ક્રિયાઓને અસર કરતો હોય, તો તે ગંભીર આર્થરાઈટિસ (Arthritis – સંધિવા) નું પ્રારંભિક લક્ષણ હોઈ શકે છે. આ તકલીફને સમયસર ઓળખવી અને યોગ્ય સારવાર લેવી એ લાંબા ગાળાની અપંગતાથી બચવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
ક્યારે સાંધાનો દુખાવો સામાન્ય છે અને ક્યારે તે ચિંતાનો વિષય?
ઘણીવાર ભારે કસરત કરવાથી, લાંબો સમય એક જ સ્થિતિમાં ઊભા રહેવાથી કે ખોટી રીતે બેસવાથી સાંધામાં દુખાવો થાય છે. આ પ્રકારનો દુખાવો સામાન્ય રીતે થોડા સમયના આરામ પછી કે ગરમ શેક લેવાથી આપમેળે મટી જાય છે. આને ‘મેકેનિકલ પેઈન’ કહેવાય છે, જે સ્નાયુઓના ખેંચાણને કારણે હોય છે. પરંતુ જ્યારે દુખાવો કોઈ ચોક્કસ ઈજા વગર શરૂ થાય અને મહિનાઓ સુધી ચાલુ રહે, ત્યારે તે આર્થરાઈટિસ તરફ ઈશારો કરે છે.
આર્થરાઈટિસમાં સાંધાઓની અંદરની કુદરતી ગાદી (Cartilage) ઘસાવા લાગે છે અથવા સોજા આવે છે. જો તમને સવારે ઊઠ્યા પછી સાંધામાં ખૂબ જ જકડન (Stiffness) અનુભવાતી હોય, જે અડધા કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી રહેતી હોય, તો તે ‘રુમેટોઇડ આર્થરાઈટિસ’ જેવા ગંભીર રોગનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. સાંધામાં સોજો આવવો, તે ભાગ લાલ થઈ જવો કે ગરમ લાગવો એ સાબિત કરે છે કે તે માત્ર થાક નથી, પરંતુ બળતરા (Inflammation) ની પ્રક્રિયા છે. આ સ્થિતિમાં તેને હળવાશથી લેવી એ તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી બની શકે છે.
આર્થરાઈટિસના સંકેતો: કયા લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ?
આર્થરાઈટિસના લક્ષણો વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ બદલાઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક સામાન્ય સંકેતો છે જે તમને ચેતવણી આપે છે:
-
કાયમી દુખાવો: સાંધામાં દુખાવો જે દિવસ દરમિયાન વધતો જાય છે અથવા આરામ કરવા છતાં ઓછો થતો નથી.
-
જકડન (Stiffness): ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી બેસી રહ્યા બાદ કે સવારે ઊઠતી વખતે સાંધા જકડાઈ જવા.
-
ગતિશીલતામાં ઘટાડો: પહેલા તમે સરળતાથી નીચે બેસી શકતા હતા, પણ હવે તે કરવું મુશ્કેલ લાગે છે. આ પ્રકારનો ફેરફાર સાંધાના ઘસારાની નિશાની છે.
-
અવાજ આવવો: સાંધા હલાવતી વખતે કટકટ (Crepitus) અવાજ આવવો, જે સાંધા વચ્ચેના ઘસારાને સૂચવે છે.
-
સોજો: સાંધા પાસે ત્વચાનો રંગ બદલાવો અથવા સતત સોજો રહેવો.
જો આ લક્ષણો તમારા ઘૂંટણ, ખભા, આંગળીઓ કે કમરના સાંધામાં દેખાય છે, તો તમારે વિલંબ કર્યા વગર ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સમયસર કરવામાં આવતી બ્લડ ટેસ્ટ અને એક્સ-રે તપાસથી રોગને શરૂઆતના તબક્કે જ પકડી શકાય છે, જેનાથી સાંધાનું કાયમી નુકસાન અટકાવી શકાય છે.
આર્થરાઈટિસ સામે લડવા અને સાંધાની મજબૂતી માટે શું કરવું?
આર્થરાઈટિસ સાધ્ય રોગ નથી, પરંતુ તેને ચોક્કસપણે નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો કરીને તમે પીડા વગરનું જીવન જીવી શકો છો:
-
વજન પર નિયંત્રણ: તમારા સાંધા, ખાસ કરીને ઘૂંટણ, તમારા શરીરનું વજન ઉઠાવે છે. જો તમારું વજન વધારે હશે, તો સાંધા પર દબાણ અનેકગણું વધશે. વજન ઘટાડવું એ આર્થરાઈટિસના દર્દીઓ માટે દવા જેવું જ કામ કરે છે.
-
નિયમિત કસરત અને ફિઝિયોથેરાપી: સાંધાના સ્નાયુઓને મજબૂત રાખવા માટે હળવી કસરત ખૂબ જરૂરી છે. સાયકલિંગ, સ્વિમિંગ કે ચાલવું એ સાંધા પર ઓછા દબાણ સાથે શરીરને સક્રિય રાખે છે. ફિઝિયોથેરાપી સાંધાઓની ગતિશીલતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
-
ખોરાકમાં ફેરફાર: આહારમાં કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી નું પ્રમાણ યોગ્ય રાખો. દૂધ, ડેરી ઉત્પાદનો, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને પૂરતા પ્રમાણમાં સૂર્યપ્રકાશ હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે. પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને વધુ પડતી ખાંડ લેવાનું ટાળો, કારણ કે તે શરીરમાં સોજા (Inflammation) વધારે છે.
-
સાચી બેસવાની પદ્ધતિ: ઓફિસમાં કે ઘરે લાંબો સમય બેસતી વખતે યોગ્ય પોસ્ચર જાળવો. જો લાંબો સમય કામ કરવાનું હોય તો દર કલાકે ઊભા થઈને થોડું ચાલો. શરીરને એકધારી સ્થિતિમાં રાખવાથી સાંધા જકડાઈ જાય છે.
આર્થરાઈટિસ સાથે જીવવું એ પડકારજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અંત નથી. આજે ઉપલબ્ધ આધુનિક સારવાર અને દવાઓ દ્વારા તમે તમારા સાંધાઓને લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રાખી શકો છો. સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે આપણે દુખાવાને અવગણીએ છીએ અને જ્યારે સાંધા સંપૂર્ણપણે ઘસાઈ જાય ત્યારે ડૉક્ટર પાસે જઈએ છીએ. યાદ રાખો, સાંધાની જાળવણી એ તમારી પોતાની જવાબદારી છે. જો તમે આજે તમારા શરીરનું ધ્યાન રાખશો, તો તમારું શરીર આવનારા વર્ષોમાં તમારો સાથ આપશે.
