શું એકવાર ડાયાલિસિસ શરૂ થયા પછી તે ક્યારેય બંધ નથી થતું? જાણો નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય
કિડની ડાયાલિસિસ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે દર્દી માટે શારીરિક અને માનસિક રીતે પડકારજનક હોઈ શકે છે. જ્યારે કિડની લોહીને શુદ્ધ કરવાનું પોતાનું કુદરતી કાર્ય યોગ્ય રીતે કરી શકતી નથી, ત્યારે કૃત્રિમ રીતે લોહી સાફ કરવા માટે ડાયાલિસિસનો સહારો લેવો પડે છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે એકવાર ડાયાલિસિસ શરૂ થાય એટલે તે આજીવન ચાલે છે. પરંતુ શું આ વાત સંપૂર્ણ સત્ય છે? ચાલો નિષ્ણાતો પાસેથી તેની વાસ્તવિકતા સમજીએ.
ડાયાલિસિસ ક્યારે જરૂરી બને છે?
આપણા શરીરમાં કિડનીનું મુખ્ય કામ લોહીને ફિલ્ટર કરી તેમાંથી ઝેરી તત્વો (ટોક્સિન્સ) બહાર કાઢવાનું છે. ખરાબ જીવનશૈલી અને ખોટા ખાનપાનને કારણે જ્યારે કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટવા લાગે છે, ત્યારે શરીરમાં ગંદકી જમા થવા લાગે છે. જ્યારે કિડની તેના સામાન્ય કાર્યના માત્ર 10 થી 15 ટકા જ કામ કરી શકે, ત્યારે દર્દીને જીવિત રાખવા માટે ડાયાલિસિસ અનિવાર્ય બની જાય છે.
શું ડાયાલિસિસ કાયમ માટે હોય છે?
સફદરજંગ હોસ્પિટલના નેફ્રોલોજી વિભાગના એચઓડી ડો. હિમાંશુ વર્માના જણાવ્યા અનુસાર, ડાયાલિસિસ કેટલો સમય ચાલશે તેનો આધાર કિડનીની બીમારીના પ્રકાર પર રહેલો છે. તેને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
- એક્યુટ કિડની ઈન્જરી (Acute Kidney Injury): જો કોઈ ચેપ, દવાની આડઅસર કે અકસ્માતને કારણે કિડની અચાનક કામ કરતી બંધ થઈ જાય, તો તેને ‘એક્યુટ’ સમસ્યા કહેવાય છે. આવા કિસ્સામાં કિડની ફરીથી રિકવર થઈ શકે છે. એકવાર કિડની તેની સામાન્ય સ્થિતિમાં આવી જાય, પછી ડાયાલિસિસ બંધ કરી શકાય છે.
- ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (Chronic Kidney Disease): જો કિડની લાંબા સમયથી ધીમે-ધીમે બગડી રહી હોય અને તે ‘એન્ડ સ્ટેજ’ પર પહોંચી જાય, તો કિડની કાયમી ધોરણે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય છે. આવા કિસ્સામાં, જ્યાં સુધી કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ન થાય ત્યાં સુધી ડાયાલિસિસ ચાલુ રાખવું પડે છે.
કિડની બગડવાના મુખ્ય કારણો
ડોક્ટરોના મતે આપણી રોજિંદી આદતો જ કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે જવાબદાર છે. કિડની ફેલ્યોર પાછળ નીચેના કારણો મુખ્ય છે:
- ખોરાકમાં વધુ પડતા મીઠા (નમક) નો ઉપયોગ.
- પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી ન પીવાની આદત.
- ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન.
- ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર પર નિયંત્રણનો અભાવ.
કિડનીની બીમારીના પ્રારંભિક લક્ષણો
જો સમયસર લક્ષણો ઓળખી લેવામાં આવે તો ગંભીર સ્થિતિથી બચી શકાય છે:
- પગ અને ઘૂંટીના ભાગે સતત સોજા આવવા.
- પેશાબના પ્રમાણમાં ફેરફાર થવો અથવા વારંવાર પેશાબ લાગવો.
- પેશાબનો રંગ બદલાવો અથવા તેમાં ફીણ આવવા.
- ત્વચામાં અચાનક ખંજવાળ કે રુક્ષતા આવવી.
બચાવના ઉપાયો
કિડનીને સ્વસ્થ રાખવા માટે સંતુલિત આહાર લેવો, નિયમિત કસરત કરવી અને બ્લડ પ્રેશર તેમજ સુગર લેવલને કાબૂમાં રાખવું અત્યંત જરૂરી છે. જો તમને ઉપર મુજબના કોઈ પણ લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર નેફ્રોલોજિસ્ટ (કિડની સ્પેશિયાલિસ્ટ) ની સલાહ લેવી જોઈએ.
