ઘૂંટણનો દુખાવો અને ગ્રીસ ઓછી થવાની સમસ્યાથી છો પરેશાન? જાણો રાહત મેળવવાના અસરકારક ઘરગથ્થુ ઉપાયો અને ડૉક્ટરી સલાહ
આજના સમયમાં ઘૂંટણનો દુખાવો અને સાંધાની જડતા એક અત્યંત સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. માત્ર વૃદ્ધો જ નહીં, પરંતુ યુવાનો પણ અયોગ્ય જીવનશૈલી, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને વધતા વજનના કારણે ઘૂંટણની તકલીફોનો ભોગ બની રહ્યા છે. ઘૂંટણના દુખાવા પાછળ વૃદ્ધત્વ, વધારાનું વજન, ઈજા, સંધિવા (Arthritis), અસ્થિવા (Osteoarthritis), અથવા લાંબા સમય સુધી અયોગ્ય મુદ્રામાં બેસવા કે ઉભા રહેવા જેવા અનેક કારણો હોઈ શકે છે. સામાન્ય ભાષામાં લોકો તેને ઘૂંટણની “ગ્રીસ” ઓછી થવી તરીકે પણ ઓળખે છે.
જ્યારે ઘરગથ્થુ ઉપચાર હળવો દુખાવો, જડતા અથવા લુબ્રિકેશનમાં ઘટાડા સંબંધિત પ્રારંભિક સમસ્યાઓમાં મોટી રાહત આપી શકે છે, તો બીજી તરફ જો દુખાવો સતત કે તીવ્ર હોય તો તેના મૂળ કારણની તબીબી તપાસ કરાવવી એટલી જ જરૂરી છે. ચાલો જાણીએ ઘૂંટણના દુખાવામાં રાહત મેળવવાના મુખ્ય ઉપાયો, યોગ્ય આહાર અને મહત્વપૂર્ણ સાવચેતીઓ વિશે.
દુખાવામાં રાહત માટે ગરમ કોમ્પ્રેસ, માલિશ અને હળવી કસરત
જો તમે ઘૂંટણના ક્રોનિક (જૂના) દુખાવા અથવા જડતાથી પીડાઈ રહ્યા છો, તો દિવસમાં બે થી ત્રણ વખત 15-20 મિનિટ માટે ગરમ શેક (ગરમી લાગુ કરવી) કરવો ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ ઉપાય સ્નાયુઓ અને સાંધાની આસપાસના વિસ્તારમાં જડતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. જોકે, જો તાજેતરની ઈજાને કારણે ઘૂંટણમાં સોજો આવી ગયો હોય, તો પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન આઈસ પેક અથવા કોલ્ડ કોમ્પ્રેસ વધુ અસરકારક રહે છે.
આ સિવાય ઘૂંટણની આસપાસના વિસ્તારમાં સહેજ ગરમ સરસવના તેલથી હળવા હાથે માલિશ કરવાથી અસ્થાયી રાહત મળી શકે છે. માલિશ દરમિયાન પીડાદાયક સાંધા પર વધુ પડતું દબાણ કરવાનું ટાળવું જોઈએ, અને એ પણ યાદ રાખવું કે તેલથી માલિશ કરવાથી દુખાવાના મૂળ કારણનો ઇલાજ થતો નથી.
ઘૂંટણના દુખાવામાં સંપૂર્ણ આરામ કરવો એ હંમેશા શ્રેષ્ઠ અભિગમ નથી. ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ ક્વાડ્રિસેપ્સ (સાથળના સ્નાયુઓ) મજબૂત કરતી કસરતો, હળવું ખેંચાણ (Stretching), તરવું અથવા રોજ હળવું ચાલવું જેવી પ્રવૃત્તિઓ સાંધાને સક્રિય રાખે છે. જો કોઈ કસરત કરતી વખતે દુખાવો વધે, તો તેને તરત જ અટકાવી દેવી જોઈએ.
ઘૂંટણનું “લુબ્રિકેશન” જાળવતો આહાર અને વજન વ્યવસ્થાપન
તબીબી ભાષામાં ઘૂંટણની “ગ્રીસ” ને સાયનોવિયલ પ્રવાહી (Synovial Fluid) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સાંધાને લુબ્રિકેટ કરવામાં અને હાડકાં વચ્ચેના ઘર્ષણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. જોકે, દુનિયામાં એવો કોઈ એક ખાદ્ય પદાર્થ નથી જે સીધો ઘૂંટણની ગ્રીસ વધારી શકે, પરંતુ યોગ્ય પોષણ કોમલાસ્થિ (Cartilage), હાડકાં અને સાંધાના એકંદર સ્વાસ્થ્યને જાળવવામાં ખૂબ મદદરૂપ થાય છે.
- ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ: અખરોટ, અળસીના બીજ (Flaxseeds), ચિયા બીજ અને સૅલ્મોન જેવી ચરબીયુક્ત માછલી.
- કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી: દૂધ, દહીં, પનીર, રાગી, તલના બીજ અને જરૂરિયાત મુજબ વિટામિન ડીના સ્ત્રોત.
- પ્રોટીન: મસૂર, ચણા, રાજમા, પનીર, ઈંડા અને માછલી – જે સાંધાને સપોર્ટ આપતા સ્નાયુઓને મજબૂત રાખે છે.
- ફળો અને શાકભાજી: પાલક, મેથી, બ્રોકોલી, નારંગી, જામફળ જેવા રંગબેરંગી ફળો અને લીલા શાકભાજી.
- હળદર અને આદુ: હળદરમાં રહેલું કર્ક્યુમિન બળતરા (Inflammation) ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. તેને ભોજન અથવા દૂધમાં મધ્યમ માત્રામાં લેવું જોઈએ.
- પૂરતું પાણી: શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવું જરૂરી છે, પરંતુ ફક્ત પાણી પીવાથી ગ્રીસ વધે છે તે દાવો સાચો નથી.
જો તમારું વજન વધારે હોય, તો નિયંત્રિત આહાર અને કસરત દ્વારા ધીમે ધીમે વજન ઘટાડવાથી તમારા ઘૂંટણના સાંધા પર પડતું દબાણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું થઈ શકે છે.
ઘરગથ્થુ નુસખા અંગે સાવચેતી અને ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
ઘણા લોકો ઘૂંટણ પર મેથીની પેસ્ટ, લસણ કે અજમાનો લેપ લગાવતા હોય છે. મેથીનું પાણી પીવું અથવા આહારમાં તેનો ઉપયોગ કરવો સલામત છે, પરંતુ અજમા કે લસણ જેવી વસ્તુઓ સ્થાનિક રીતે ઘૂંટણ પર લગાવવાથી ત્વચામાં બળતરા અથવા એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ થઈ શકે છે. આ નુસખાઓથી દુખાવો મટે છે તેના કોઈ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. આ ઉપરાંત, નિષ્ણાતની સલાહ લીધા વિના લાંબા સમય સુધી કોઈ આયુર્વેદિક તેલ, ઉકાળો કે ગોળીઓ લેવાનું પણ ટાળવું જોઈએ.
તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો?
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો ઘરેલું ઉપચાર પર આધાર રાખવાને બદલે તાત્કાલિક ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
- ઘૂંટણમાં અચાનક ગંભીર સોજો, લાલાશ કે ગરમીનો અનુભવ થવો.
- ઈજા થયા પછી પગ પર વજન સહન ન કરી શકવું કે ચાલવામાં અસમર્થ રહેવું.
- ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવાની સાથે તીવ્ર દુખાવો થવો કે ઘૂંટણ “લોક” (ચોંટી) જવું.
- તાવ સાથે ઘૂંટણનો દુખાવો થવો અથવા દુખાવો ઘણા અઠવાડિયા સુધી સતત ચાલુ રહેવો.
