ડાયાબિટીસના દર્દીઓ સાવધાન: પગના આ 5 સંકેતો આપી રહ્યા છે ગંભીર બીમારીની ચેતવણી, અવગણશો નહીં
ભારતને વિશ્વની “ડાયાબિટીસ કેપિટલ” કહેવામાં આવે છે, જ્યાં 5 કરોડથી વધુ લોકો આ બીમારીથી પ્રભાવિત છે. ડાયાબિટીસને કારણે થતી સૌથી ગંભીર જટિલતાઓમાંની એક “ડાયાબિટીક ફૂટ” (Diabetic Foot) છે, જે જો યોગ્ય સમયે ઓળખવામાં ન આવે તો પગ કાપવાની (Amputation) નોબત લાવી શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પગમાં દેખાતા નાના-નાના ફેરફારો ખરેખર શરીર દ્વારા આપવામાં આવતી મોટી ચેતવણીઓ હોઈ શકે છે.
આ 5 શરૂઆતી સંકેતોને ઓળખો
ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ તેમના પગમાં નીચેના લક્ષણો પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જોઈએ:
- શૂન્યતા અથવા ઝણઝણાટી (Numbness or Tingling): પગમાં સોય ભોંકાતી હોય તેવો અહેસાસ અથવા વીજળી દોડતી હોય તેવો અનુભવ થવો એ નસોના નુકસાન (Peripheral Neuropathy) નો સંકેત છે.
- ત્વચાના રંગમાં ફેરફાર: પગની ત્વચા લાલ, વાદળી કે કાળી પડી જવી એ નબળા રક્ત પરિભ્રમણ (Poor Circulation) તરફ ઈશારો કરે છે.
- ઘા જે જલ્દી રૂઝાતા નથી: પગમાં નાના કટ, ફોલ્લા અથવા ઘાનું મોડું રૂઝાવું એ ચેપ અને ગેંગરીન (Gangrene) નું કારણ બની શકે છે.
- પગમાં સોજો (Edema): પગ અથવા ઘૂંટીમાં સતત સોજો રહેવો એ કિડની, હૃદયની સમસ્યા અથવા ખરાબ સર્ક્યુલેશનનો સંકેત હોઈ શકે છે.
- નખ અને પગના આકારમાં ફેરફાર: નખ જાડા થવા, રંગ બદલવો અથવા પગના આકારનું બગડવું (જેમ કે ચારકોટ ફૂટ) એ ગંભીર સ્થિતિ છે.
કેમ થાય છે આ સમસ્યા?
ડાયાબિટીસ મુખ્યત્વે બે રીતે પગને અસર કરે છે. પ્રથમ, ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી, જેનાથી પગની સંવેદના ખતમ થઈ જાય છે અને દર્દીને ઈજા થાય ત્યારે દુખાવો અનુભવાતો નથી. બીજું, પેરિફેરલ આર્ટરી ડિસીઝ (PAD), જેનાથી પગમાં લોહીનો પ્રવાહ ઓછો થઈ જાય છે અને ઘા રૂઝાવવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.
બચાવ અને સંભાળની રીતો
નિષ્ણાતોના મતે, નિયમિત તપાસ અને યોગ્ય સંભાળથી 75% સુધી અલ્સર (ચાંદા) ને રોકી શકાય છે.
- દર વર્ષે પગની તપાસ: જોખમ ઓછું હોય તેવા દર્દીઓએ વર્ષમાં એકવાર, જ્યારે ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા દર્દીઓએ દર 1-3 મહિને વ્યાવસાયિક તપાસ કરાવવી જોઈએ.
- ઘરે જાતે તપાસ: દરરોજ અરીસાની મદદથી તમારા પગ જુઓ કે ક્યાંય કોઈ કટ, લાલાશ કે ફોલ્લો તો નથી ને.
- ખુલ્લા પગે ન ચાલશો: ઘરની અંદર કે બહાર ક્યારેય પણ ખુલ્લા પગે ન ફરશો, હંમેશા આરામદાયક અને યોગ્ય ફિટિંગવાળા પગરખાં પહેરો.
- હાઈજીનનું ધ્યાન: પગને દરરોજ નવશેકા પાણી અને સાબુથી ધોવા અને આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યાને સારી રીતે સુકવવી.
નવી ટેકનોલોજીથી વહેલી ઓળખ શક્ય
તાજેતરના સંશોધનોમાં મશીન લર્નિંગ અને થર્મલ ઈમેજિંગ (Thermal Imaging) નો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. સ્માર્ટફોન દ્વારા પગના તાપમાનના વિતરણને ટ્રેક કરીને અલ્સર થવાના ઘણા દિવસો પહેલા જ તેની ખબર પડી શકે છે. જો બંને પગના તાપમાનમાં 2.2°C થી વધુનો તફાવત સતત બે દિવસ સુધી રહે છે, તો તે સોજાનો પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે.
લાપરવાહીનું પરિણામ
જો ચેપ હાડકા સુધી ફેલાઈ જાય (Osteomyelitis), તો ઈલાજ વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે. વિશ્વભરમાં દર 20 સેકન્ડમાં ડાયાબિટીસને કારણે એક વ્યક્તિ પોતાનો પગ ગુમાવે છે. તેથી, પગમાં જરા પણ કાળાશ કે ઘા દેખાય તો તરત જ વસ્ક્યુલર સર્જન અથવા પોડિયાટ્રિસ્ટનો સંપર્ક કરો. યાદ રાખો, ડાયાબિટીસના નિયંત્રણ વગર પગનો કોઈ પણ ઈલાજ કાયમી હોઈ શકે નહીં.
