ઓટીપી (OTP) આપતા પહેલાં સો વાર વિચારો: ભારતમાં વધી રહેલા ડિજિટલ ક્રાઈમથી બચવાના અચૂક ઉપાયો
આજના ડિજિટલ યુગમાં ઓનલાઈન શોપિંગ, યુપીઆઈ (UPI) પેમેન્ટ અને ડિજિટલ બેંકિંગે આપણી જિંદગી ખૂબ જ આસાન બનાવી દીધી છે, પરંતુ તેની સાથેસાથે સાયબર ઠગાઈના રસ્તાઓ પણ ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. હવે ઠગો માત્ર નકલી લિંક્સ કે શંકાસ્પદ ફોન કૉલ્સ પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ તેઓ એવી સામાન્ય પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરે છે જે પહેલી નજરે બિલકુલ સાચી લાગે. ક્યારેક કોઈ મોંઘી ઓફરની લાલચ આપવામાં આવે છે, ક્યારેક કોઈ પરિચિતનું નામ લઈને પૈસા માંગવામાં આવે છે, તો ક્યારેક વગર ઓર્ડરે ઘરે કેશ ઓન ડિલિવરી (COD) પાર્સલ મોકલીને કેન્સલેશન OTP માંગવામાં આવે છે. સૌથી મોટી ચિંતાની વાત એ છે કે આ પ્રકારના ફ્રોડમાં હવે ભણેલા-ગણેલા અને ડિજિટલ રીતે જાગૃત લોકો પણ ભ્રમણમાં પડી જાય છે.
વગર ઓર્ડરે ઘરે આવ્યું પાર્સલ અને પછી માંગ્યો કેન્સલેશન OTP: એક સાચી ઘટના
મિન્ટના એક રિપોર્ટ મુજબ, પ્રેરણા નામની એક યુવતી સાથે આવો જ એક ચોંકાવનારો કિસ્સો બન્યો હતો. શરૂઆતમાં તેને એક પ્રખ્યાત સ્કીનકેર વેબસાઇટ પરથી ૪,૦૦૦ રૂપિયાની ખરીદી કરવા પર આઈફોન (iPhone) જીતવાની તક મળવાની લાલચ આપવામાં આવી હતી. બીજા કિસ્સામાં એક અજાણ્યા વ્યક્તિએ ફોન કરીને તેના પિતાનું નામ લઈને ચોક્કસ રકમ ટ્રાન્સફર કરવાનું કહ્યું. આ બંને પ્રસંગોએ તેણે ભારે સાવધાની દાખવી અને તે ઠગાઈનો ભોગ બનતા બચી ગઈ. પરંતુ, ત્રીજી ઘટનામાં પરિસ્થિતિ સાવ અલગ હતી.
એક વ્યક્તિએ પોતાને ‘વાલ્મો’ (Valmo) કંપનીનો ડિલિવરી પાર્ટનર ગણાવ્યો અને એક COD ઓર્ડર માટે કેન્સલેશન OTP માંગ્યો. સમસ્યા એ હતી કે પ્રેરણાએ આવો કોઈ જ ઓર્ડર કર્યો ન હતો. ડિલિવરી બોય તેના અપાર્ટમેન્ટ સુધી પહોંચી ગયો છતાં તેણે સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે તેણે આ સામાન મંગાવ્યો નથી. તેણે પોતાની એપ પર ઓર્ડર પેજ પણ બતાવ્યું, છતાં કથિત ડિલિવરી બોય ત્યાંથી જવા તૈયાર ન થયો અને જીદ કરીને કેન્સલેશન OTP માંગવા લાગ્યો. શરૂઆતમાં પ્રેરણાને લાગ્યું કે OTP આપવો કદાચ સામાન્ય પ્રક્રિયા હશે, તેથી તેણે OTP આપી દીધો.
પરિવારની સમજદારીથી ટળી ગયો મોટો આર્થિક ફ્રોડ
OTP આપ્યા બાદ પ્રેરણાએ આખી ઘટના પોતાના પરિવારને જણાવી. સદનસીબે, પરિવારને આ પ્રકારના સાયબર ફ્રોડ વિશે અગાઉથી જાણકારી હતી. તેમને સમજાયું કે આવા કિસ્સાઓમાં OTP નો ઉપયોગ બેંક એકાઉન્ટ કે અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી ચોરવા માટે થઈ શકે છે. આ વાત ધ્યાનમાં આવતા જ તેણે તાત્કાલિક પોતાના બેંક એકાઉન્ટ ના પાસવર્ડ અને UPI એપના પિન બદલી નાખ્યા, જેના કારણે સંભવિત મોટું નુકસાન ટળી ગયું.
આ ઘટના સાબિત કરે છે કે આજકાલના ઠગો એટલી ચતુરાઈથી લોકોને ફસાવે છે કે સામાન્ય માણસ તરત જ સાચી હકીકત પારખી શકતો નથી. આઈઆઈટી મદ્રાસ (IIT Madras) ના રિસર્ચર્સના તાજેતરના અભ્યાસમાં પણ આ વાત સામે આવી છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ પામેલા અને ડિજિટલ અનુભવ ધરાવતા લોકો પણ આર્થિક સાયબર ફ્રોડનો ભોગ બની શકે છે. ઠગો હંમેશાં વ્યક્તિમાં ડર, તણાવ અને ઉતાવળ જેવી પરિસ્થિતિઓ પેદા કરે છે, જેથી વ્યક્તિ શાંતિથી વિચારી ન શકે.
ભારતમાં સાયબર ફ્રોડના આંકડા ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચ્યા
ભારતમાં સાયબર ફ્રોડની ગંભીરતાનો અંદાજ સરકારના સત્તાવાર આંકડાઓ પરથી લગાવી શકાય છે. ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે ‘નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ’ પર નાણાકીય ધોરણોની ૬૫.૮૯ લાખથી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ છે. આ ફરિયાદોમાં ૫૫,૦૫૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની માતબર રકમ સામેલ હતી.
આંકડાઓ જણાવે છે કે ૨૦૨૧માં નાણાકીય છેતરપિંડીની ૨.૬૨ લાખ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી, જે ૨૦૨૫માં વધીને ૨૪.૦૨ લાખ થઈ ગઈ. આ જ સમયગાળામાં છેતરપિંડીની રકમ ૫૫૧ કરોડ રૂપિયાથી વધીને ૨૨,૪૯૫ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. ડિજિટલ અરેસ્ટ સ્કેમ, કુરિયર કે પાર્સલ સ્કેમ, યુપીઆઈ કલેક્ટ રિક્વેસ્ટ સ્કેમ, કેવાયસી અપડેટ અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ/સ્ટોક ટ્રેડિંગ સ્કેમ જેવા રસ્તાઓનો ઉપયોગ કરીને ઠગો લોકોના ખાતા ખાલી કરી રહ્યા છે.
સાયબર ઠગાઈથી બચવા માટે શું કાળજી રાખવી?
જો તમારી સાથે ક્યારેય આ પ્રકારની ઘટના બને અથવા અજાણ્યા ઓર્ડર માટે કેન્સલેશન OTP માંગવામાં આવે, તો તાત્કાલિક ડિલિવરી લેવાની સાફ ના પાડી દેવી અને ક્યારેય OTP શેર ન કરવો. જો કોઈ ફ્રોડ થઈ જાય તો ગભરાયા વગર તુરંત રાષ્ટ્રીય સાયબર હેલ્પલાઈન નંબર ૧૯૩૦ પર કૉલ કરવો અથવા National Cyber Crime Reporting Portal પર ફરિયાદ નોંધાવવી. શંકાસ્પદ મેસેજ, સ્ક્રીનશોર્ટ, ટ્રાન્ઝેક્શન રસીદ અને ચેટ જેવા પુરાવા સુરક્ષિત રાખવા. સાયબર ફ્રોડથી બચવાનો સૌથી સહેલો નિયમ એ છે કે કોઈ પણ અજાણી વ્યક્તિના કહેવાથી OTP શેર ન કરવો, પછી ભલે ગમે તેટલી આકર્ષક ઓફર કેમ ન મળી રહી હોય.
