દૂધ અમૃત છે કે ઝેર? દૂધમાં રહેલા બેક્ટેરિયાથી બચવા માટે આ સાવધાની રાખવી છે જરૂરી

શું તમારું દૂધ સુરક્ષિત છે? FSSAI ના સર્વે અને દેશવ્યાપી કાર્યવાહીએ ખોલી પોલ

ભારતમાં દૂધને એક સંપૂર્ણ આહાર માનવામાં આવે છે અને તે લગભગ દરેક ઘરની પાયાની જરૂરિયાત છે. જોકે, તેની ગુણવત્તા અને શુદ્ધતાને લઈને ગ્રાહકોના મનમાં હંમેશા શંકા રહેતી હોય છે. ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક પ્રાધિકરણ (FSSAI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ‘નેશનલ મિલ્ક સેફ્ટી એન્ડ ક્વોલિટી સર્વે’ અને તાજેતરની કાર્યવાહીઓએ દેશમાં દૂધની સુરક્ષાને લઈને અનેક મહત્વપૂર્ણ તથ્યો સામે રાખ્યા છે.

સર્વેના પરિણામો: ડરવાની જરૂર નથી, પણ સાવધાની અનિવાર્ય

FSSAI ના વ્યાપક સર્વે મુજબ, ભારતમાં વેચાતું 93% થી વધુ દૂધ વપરાશ માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત જોવા મળ્યું છે. આ અહેવાલ એવા દાવાઓને નકારે છે જેમાં કહેવામાં આવતું હતું કે દેશમાં મોટા પાયે દૂધમાં ભેળસેળ થઈ રહી છે. સર્વેમાં સામેલ 6,432 નમૂનાઓમાંથી માત્ર 12 નમૂનાઓમાં જ એવી ભેળસેળ જોવા મળી હતી જે સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હતી, જેમાં ડિટર્જન્ટ, યુરિયા અને હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ જેવા તત્વો સામેલ હતા.

અસલી દુશ્મન: એફલાટોક્સિન M1 અને એન્ટીબાયોટિક અવશેષો

અહેવાલ મુજબ, દૂધમાં ભેળસેળ (Adulteration) કરતા પણ મોટી સમસ્યા પ્રદૂષણ (Contamination) ની છે. સર્વેમાં જાણવા મળ્યું કે:

• એફલાટોક્સિન M1: લગભગ 5.7% નમૂનાઓમાં એફલાટોક્સિન M1 ની માત્રા નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધુ જોવા મળી હતી. આ મુખ્યત્વે પશુઓના ઘાસચારા અને આહાર દ્વારા દૂધમાં આવે છે. તમિલનાડુ, દિલ્હી અને કેરળ આ બાબતમાં ટોચના રાજ્યોમાં છે.
• એન્ટીબાયોટિક અવશેષો: આશરે 1.2% નમૂનાઓમાં એન્ટીબાયોટિક દવાઓના અવશેષો જોવા મળ્યા હતા, જેમાં મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશના નમૂનાઓ સૌથી વધુ હતા.

નકલી પનીર અને માવા પર દેશવ્યાપી કાર્યવાહી

તાજેતરમાં, FSSAI એ નકલી પનીર, ભેળસેળિયું દૂધ અને માવો વેચનારાઓ સામે મોટું દેશવ્યાપી અભિયાન શરૂ કર્યું છે. અહેવાલો અનુસાર, પંજાબ જેવા રાજ્યોમાં સ્થિતિ ગંભીર છે, જ્યાં 2024-25 દરમિયાન પરીક્ષણ કરાયેલા લગભગ 47% પનીરના નમૂનાઓ ધોરણોમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આ નકલી ઉત્પાદનોમાં સ્ટાર્ચ, સુક્રોઝ અને સિન્થેટિક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે બાળકો અને વૃદ્ધોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો પેદા કરી શકે છે.

શું પેકેટવાળા દૂધને ઉકાળવું જોઈએ?

ભારતીય ઘરોમાં દૂધ ઉકાળવાની જૂની પરંપરા છે, પરંતુ પેકેટ બંધ (પાશ્ચરાઈઝ્ડ) દૂધના કિસ્સામાં નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય અલગ છે:

• પાશ્ચરાઈઝેશન: આ પ્રક્રિયામાં હાનિકારક બેક્ટેરિયા (જેમ કે સાલ્મોનેલા, ઈ. કોલાઈ) ને મારવા માટે દૂધને ગરમ કરવામાં આવે છે, જે તેને સીધું પીવા માટે સુરક્ષિત બનાવે છે.
• નિષ્ણાતોની સલાહ: નિષ્ણાતો માને છે કે પેકેટ બંધ દૂધને ફરીથી ઉકાળવાની જરૂર નથી. તેને વારંવાર અથવા વધુ તાપમાને ઉકાળવાથી તેના પોષક તત્વો (વિટામિન B12, B2 અને વિટામિન D) ઓછા થઈ શકે છે.
• કાચું દૂધ: જો તમે સીધું ડેરી કે દૂધવાળા પાસેથી દૂધ લઈ રહ્યા છો, તો તેને ઉકાળવું ફરજિયાત છે કારણ કે કાચા દૂધમાં જોખમી બેક્ટેરિયા હોઈ શકે છે.

ગ્રાહકો માટે મુખ્ય સૂચનો:

1. હંમેશા વિશ્વાસપાત્ર અને લાયસન્સ ધરાવતા સ્ત્રોતો પાસેથી જ દૂધ ખરીદો.
2. દૂધના પેકેટ પર તેની એક્સપાયરી ડેટ અને FSSAI નો લોગો જરૂર જુઓ.
3. દૂધને હંમેશા 4 ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી ઓછા તાપમાને ફ્રીજમાં સ્ટોર કરો.