ORS બનાવવામાં ન કરો આ મોટી ભૂલ! પાણી, મીઠું અને ખાંડનું આ છે એકદમ સાચું માપ

ઘરે ORS બનાવતી વખતે ભૂલથી પણ ન કરવું આ કામ, નહીં તો ફાયદાના બદલે થઈ શકે છે મોટું નુકસાન!

ઉનાળાની ઋતુ શરૂ થતાં જ અથવા તો પેટ ખરાબ (ઝાડા અને ઊલટી) થવાને કારણે શરીરમાં પાણીની અછત સર્જાવવી એક સામાન્ય સમસ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને મેડિકલ ભાષામાં ‘ડિહાઇડ્રેશન’ (Dehydration) કહેવામાં આવે છે. ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા અને શરીરમાં તરત જ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની કમી પૂરી કરવા માટે જે સૌથી પહેલી વસ્તુ મગજમાં આવે છે, તે છે ORS (ઓઆરએસ) એટલે કે ઓરલ રીહાઇડ્રેશન સોલ્ટ.

સામાન્ય રીતે આપણે બજારમાંથી ઓઆરએસના પાઉચ ખરીદીને લાવીએ છીએ, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે અચાનક જરૂર પડવા પર તમે તેને ઘરે પણ ખૂબ જ સરળતાથી તૈયાર કરી શકો છો? વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ પણ ઘરે ઓઆરએસનું દ્રાવણ બનાવવા માટે એક ખાસ અને સચોટ રીત જણાવી છે. ચાલો જાણીએ કે ઘરે ઓઆરએસ કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે, તેના શું ફાયદા છે અને તે આપતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું અત્યંત જરૂરી છે.

શું છે ORS અને તે શરીર માટે કેમ જરૂરી છે?

ઓઆરએસ મુખ્યત્વે પાણી, મીઠું અને ખાંડનું એક વિશેષ સંતુલન (મિશ્રણ) છે. જ્યારે કોઈને સતત ઝાડા કે ઊલટી થાય છે, ત્યારે શરીરમાંથી માત્ર પાણી જ બહાર નથી નીકળતું, પરંતુ સોડિયમ, પોટેશિયમ અને ક્લોરાઇડ જેવા જરૂરી મિનરલ્સ (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) પણ વહી જાય છે.

માત્ર સાદું પાણી પીવાથી આ મિનરલ્સની કમી પૂરી થઈ શકતી નથી. ઓઆરએસમાં રહેલી ખાંડ (ગ્લુકોઝ) આપણા આંતરડાને પાણી અને મીઠાને ઝડપથી શોષવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી શરીર તરત જ રીહાઇડ્રેટ થઈ જાય છે અને નબળાઈ દૂર થાય છે.

ઘરે ઓઆરએસ (Homemade ORS) બનાવવાની સચોટ વિધિ

ઘરે ઓઆરએસ બનાવવું ખૂબ જ સરળ છે, પરંતુ તેમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે સામગ્રીનું સાચું પ્રમાણ (Ratio). જો મીઠું કે ખાંડની માત્રા ખૂબ વધી જાય કે ઘટી જાય, તો તે એટલું અસરકારક રહેતું નથી.

જરૂરી સામગ્રી:

• સાફ પાણી: ૧ લીટર (આશરે ૪ ગ્લાસ પાણી)

• ખાંડ: ૬ નાની ચમચી (સપાટ એટલે કે લેવલ કરેલી, ઉપર સુધી ભરેલી નહીં)

• મીઠું: અડધી (૧/૨) નાની ચમચી

બનાવવાની રીત (Step-by-Step):

1. હાથ સાફ કરો: સૌથી પહેલા તમારા હાથને સાબુ અને સાફ પાણીથી સારી રીતે ધોઈ લો.

2. સાફ વાસણ લો: એક સાફ જગ કે બોટલ લો, જેમાં ૧ લીટર પાણી સમાઈ શકે.

3. પાણી તૈયાર કરો: જો શક્ય હોય તો, પાણીને પહેલા ઉકાળી લો અને પછી તેને સંપૂર્ણપણે ઠંડું થવા દો.

4. સામગ્રી મિક્સ કરો: આ ૧ લીટર પાણીમાં ૬ ચમચી ખાંડ અને અડધી ચમચી મીઠું નાખો.

5. સારી રીતે ઓગાળો: ચમચીની મદદથી પાણીને ત્યાં સુધી હલાવો જ્યાં સુધી ખાંડ અને મીઠું પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી ન જાય. તમારું ઘરેલું ઓઆરએસ તૈયાર છે!

ઓઆરએસનું સેવન કરતી વખતે રાખો આ સાવચેતીઓ

ઘરેલું ઓઆરએસ એક ઉત્તમ જીવનરક્ષક ઉપાય છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે કેટલાક નિયમોનું પાલન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે:

• ૨૪ કલાકનો નિયમ: એકવાર ઓઆરએસનું દ્રાવણ બનાવ્યા પછી તેનો ઉપયોગ માત્ર ૨૪ કલાકની અંદર જ કરવો જોઈએ. ૨૪ કલાક પછી બચેલા દ્રાવણને ફેંકી દો અને જરૂર પડે તો નવું દ્રાવણ બનાવો.

• માત્રાનું ધ્યાન રાખો: બાળકોને દરેક વખતે ઝાડા કે ઊલટી થયા પછી અડધાથી એક ગ્લાસ ઓઆરએસ થોડું-થોડું કરીને (ચમચીથી) પીવડાવો. મોટા લોકોએ દિવસભરમાં ૨ થી ૩ લીટર ઓઆરએસ પીવું જોઈએ.

• વધારે ખાંડ કે મીઠું ના નાખો: ઘણીવાર લોકો એવું વિચારે છે કે વધારે ખાંડ નાખવાથી તાકાત આવશે, પરંતુ ખૂબ વધારે ખાંડ ઝાડાની સમસ્યાને વધારી શકે છે. તેમજ વધારે મીઠું પણ સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.

• ઉકાળશો નહીં: ઓઆરએસનો પાવડર કે દ્રાવણ બનાવ્યા પછી તે પાણીને ફરી ક્યારેય ઉકાળવું જોઈએ નહીં.

ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું?

ઘરેલું ઓઆરએસ સામાન્ય અને મધ્યમ ડિહાઇડ્રેશન માટે તો રામબાણ ઈલાજ છે, પરંતુ કેટલીક ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં તરત જ ડૉક્ટર અથવા નજીકની હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:

• જો દર્દી સતત ઊલટી કરતો હોય અને પેટમાં ઓઆરએસનું પાણી પણ ન ટકતું હોય.

• જો દર્દી ખૂબ જ સુસ્ત થઈ જાય કે બેભાન થવા લાગે.

• જો નવજાત શિશુ કે બાળકની આંખો અંદર ધસી જાય અને તે રડતી વખતે આંસુ ન પાડે.

• જો ઝાડા કે ઊલટી ૨ થી ૩ દિવસ પછી પણ મટે નહીં અથવા મળમાં લોહી આવવા લાગે.

ઘરે બનાવેલું ઓઆરએસ (Homemade ORS) કટોકટીની સ્થિતિમાં કોઈ વરદાનથી કમ નથી. આ એક સસ્તો, સુરક્ષિત અને અત્યંત અસરકારક ઉપાય છે જે કોઈ પણ વ્યક્તિને ગંભીર ડિહાઇડ્રેશનનો ભોગ બનતા બચાવી શકે છે. ઉનાળાની આ ઋતુમાં આ સરળ નુસ્ખાની માહિતી દરેક પરિવાર પાસે હોવી જોઈએ જેથી જરૂર પડ્યે તરત જ પ્રાથમિક સારવાર કરી શકાય.