ઇબોલા વાયરસનો નવો પ્રકોપ: બુંડીબુગ્યો સ્ટ્રેન કેટલો ખતરનાક છે? જાણો ભારત માટે કેટલું છે જોખમ
વૈશ્વિક સ્તરે આરોગ્ય ક્ષેત્રે ફરી એકવાર ચિંતાના વાદળો ઘેરાયા છે. ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો અને યુગાન્ડા સહિતના આફ્રિકાના દેશોમાં ઇબોલા વાયરસના નવા પ્રકોપે દુનિયાભરના તબીબો અને વૈજ્ઞાનિકોને દોડતા કરી દીધા છે. પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને જોતાં વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) દ્વારા આ આઉટબ્રેકને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાની જાહેર આરોગ્ય કટોકટી’ (PHEIC) જાહેર કરવામાં આવી છે.
આ વખતે આફ્રિકામાં મચાવેલી આ તબાહી પાછળ ઇબોલાનો ‘બુંડીબુગ્યો સ્ટ્રેન’ (Bundibugyo Strain) જવાબદાર હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ ખતરનાક વાયરસના કારણે ટૂંક સમયમાં જ અનેક લોકોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો છે, જેના લીધે હવે ભારત સહિતના એશિયાઈ દેશોમાં પણ એ વાતની ચિંતા પેદા થઈ છે કે શું આ વાયરસ અહીં પણ કોઈ મોટો ખતરો ઊભો કરી શકે છે?
ઇબોલાનો બુંડીબુગ્યો સ્ટ્રેન શું છે અને તે કેટલો જીવલેણ છે?
તબીબી ભાષામાં સમજીએ તો બુંડીબુગ્યો વાયરસ એ ‘ઓર્થોઇબોલાવાયરસ’ (Orthoebolavirus) પરિવારનો એક અત્યંત સક્રિય ભાગ છે, જે મનુષ્યોમાં ગંભીર પ્રકારના ઇબોલા હેમરેજિક ફીવર માટે જવાબદાર છે. ડબ્લ્યુએચઓ (WHO) ના અહેવાલો અનુસાર, ઇબોલાના આ સ્ટ્રેનનો મૃત્યુદર આશરે 80 થી 90 ટકા જેટલો ઊંચો હોઈ શકે છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે જો આ વાયરસથી સંક્રમિત ૧૦ દર્દીઓ યોગ્ય સારવાર ન મેળવે, તો તેમાંથી ૮ થી ૯ લોકોના મોત થઈ શકે છે. વર્તમાન આંકડાઓ મુજબ આફ્રિકામાં અત્યાર સુધીમાં ૮૦ થી વધુ લોકો સત્તાવાર રીતે આ વાયરસના કારણે મૃત્યુ પામ્યા છે, જ્યારે હજારો શંકાસ્પદ કેસોની તપાસ ચાલી રહી છે.
આ રોગ કેવી રીતે ફેલાય છે? (મોડ ઓફ ટ્રાન્સમિશન)
આફ્રિકા સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (Africa CDC) ના જણાવ્યા અનુસાર, ઇબોલા વાયરસ ફેલાવાની રીત કોરોના વાયરસ (COVID-19) કરતાં તદ્દન અલગ છે.
સીધો સંપર્ક (Direct Contact): આ વાયરસ કોઈ પણ સંક્રમિત વ્યક્તિના શરીરના પ્રવાહી (Body Fluids) જેવા કે લોહી, ઉલટી, પરસેવો, લાળ, પેશાબ કે વીર્યના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી ફેલાય છે.
દૂષિત વસ્તુઓ: જો કોઈ સ્વસ્થ વ્યક્તિ દર્દીના કપડાં, તેની પથારી કે વપરાયેલી સોય અથવા તબીબી સાધનોને અડકે છે, તો તેને પણ આ ચેપ લાગવાનું જોખમ ૧૦૦ ટકા વધી જાય છે.
નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે ઇબોલા વાયરસ હવામાં (Airborne) ફેલાતો નથી, એટલે કે તે ખાંસી કે છીંક દ્વારા હવામાં મુસાફરી કરીને બીજા વ્યક્તિને સંક્રમિત કરતો નથી. પરંતુ, જો તમે સંક્રમિત દર્દીની ખૂબ નજીક જઈને તેની શારીરિક સેવા સુશ્રૂષા કરો છો, તો ચેપ લાગવાની શક્યતા પૂરેપૂરી રહે છે.
સામાન્ય તાવથી શરૂ થતા લક્ષણો કેવી રીતે ગંભીર બને છે?
ઇબોલા વાયરસના પ્રારંભિક લક્ષણો એટલા સામાન્ય હોય છે કે શરૂઆતમાં દર્દી ઓળખી જ નથી શકતો કે તેને સામાન્ય વાયરલ તાવ છે કે ઇબોલા. ડોકટરોના મતે, તેની શરૂઆત નીચે મુજબના લક્ષણોથી થાય છે:
તીવ્ર તાવ આવવો અને ધ્રુજારી લાગવી
આખા શરીરમાં અને સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો થવો
ભારે અશક્તિ અને સતત માથાનો દુખાવો રહેવો
ગળામાં સોજો આવવો કે દુખાવો થવો
રોગ વધવાની સાથે જોવા મળતા ગંભીર લક્ષણો:
જેમ જેમ આ વાયરસ શરીરમાં પોતાનું સામ્રાજ્ય વધારે છે, તેમ તેમ લક્ષણો અત્યંત ભયાનક બની જાય છે. દર્દીને સતત ઉલટી અને ઝાડા થાય છે, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો ઉપડે છે. સૌથી ખતરનાક સ્થિતિ ત્યારે બને છે જ્યારે દર્દીના શરીરની અંદર અને બહારથી રક્તસ્ત્રાવ (Bleeding) શરૂ થાય છે. દર્દીની ઉલટી અને મળમાં લોહી આવવા લાગે છે, તેમજ નાક, કાન અને પેઢામાંથી આપોઆપ લોહી નીકળવાનું શરૂ થઈ જાય છે. આ વાયરસ દર્દીના સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ એટલે કે મગજ પર પણ હુમલો કરે છે, જેને કારણે દર્દી માનસિક સંતુલન ગુમાવે છે, મૂંઝવણ અનુભવે છે અને તેનું વર્તન હિંસક કે આક્રમક બની જાય છે.
ભારતમાં વર્તમાન પરિસ્થિતિ: શું આપણે ગભરાવાની જરૂર છે?
રાહતના સમાચાર એ છે કે હાલના સમયમાં ભારતમાં ઇબોલા વાયરસ કે બુંડીબુગ્યો સ્ટ્રેનનો એક પણ કેસ નોંધાયો નથી. ભારત સરકારનું કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય અને નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC) આફ્રિકાની સ્થિતિ પર ચોવીસે કલાક બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે.
દેશના જાણીતા તબીબ ડૉ. રણદીપ ગુલેરિયાએ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે, ભારતના નાગરિકોએ હાલમાં ગભરાવાની કે ડરવાની કોઈ જરૂર નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રવાસ કરનારાઓ માટે સતર્ક રહેવું અનિવાર્ય છે. તેમણે સમજાવ્યું કે, “કોરોના વાયરસ હવામાં ઝડપથી ફેલાતો હોવાથી તેણે આખા વિશ્વને લપેટમાં લીધું હતું. તેની સરખામણીએ ઇબોલા માત્ર નજીકના અને સીધા શારીરિક સંપર્કથી જ ફેલાય છે. આથી, ઇબોલા મહામારીનું રૂપ ધારણ કરે તેવી શક્યતા નહિવત છે, પરંતુ તેનો મૃત્યુદર વધુ હોવાથી આપણે એરપોર્ટ અને બંદરો પર કડક સ્ક્રીનિંગ રાખવું પડશે.”
બચાવ અને અટકાવવાના ઉપાયો: આપણે શું કરવું જોઈએ?
ઇબોલા જેવા જીવલેણ વાયરસથી બચવા માટે અત્યારથી જ સાવચેતીના પગલાં લેવા જરૂરી છે. તબીબી નિષ્ણાતો દ્વારા કેટલીક મહત્વની માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી છે:
પ્રવાસ દરમિયાન સાવધાની: જો ખૂબ જ જરૂરી ન હોય, તો આફ્રિકાના પ્રભાવિત દેશો (ખાસ કરીને કોંગો અને યુગાન્ડા) નો પ્રવાસ ટાળવો જોઈએ.
૨૧ દિવસનું ક્વોરેન્ટાઇન: જે લોકો આફ્રિકાથી ભારત પરત ફરી રહ્યા છે, તેમણે એરપોર્ટ પર સાચી માહિતી આપવી જોઈએ અને ભારત આવ્યા પછી ઓછામાં ઓછા ૨૧ દિવસ સુધી પોતાના સ્વાસ્થ્યનું સેલ્ફ-મોનિટરિંગ (નિરીક્ષણ) કરવું જોઈએ. જો આ દિવસો દરમિયાન તાવ કે નબળાઈ લાગે, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
સ્વચ્છતા અને અંતર: શંકાસ્પદ કે સંક્રમિત વ્યક્તિના કપડાં, વાસણો કે પથારીનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો. હેલ્થકેર વર્કર્સ (ડોક્ટરો અને નર્સ) એ દર્દીઓની સારવાર કરતી વખતે પીપીઈ કીટ (PPE Kit) નો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
