હાઈ બ્લડ સુગરથી પરેશાન છો? મેટફોર્મિન સાથે ક્યારે બીજી દવા કે ઈન્સ્યુલિનની પડે છે જરૂર?

ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ચેતવણી: જાતે મેટફોર્મિનનો ડોઝ વધારવો ભારે પડી શકે, જાણો ડૉક્ટર્સનું શું કહેવું છે

આજના સમયમાં ટાઈપ-૨ ડાયાબિટીસના દર્દીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત કરવા માટે સામાન્ય રીતે ડોકટરો દ્વારા ‘મેટફોર્મિન’ (Metformin) દવા સૌથી પ્રથમ અને પ્રાથમિક વિકલ્પ તરીકે સૂચવવામાં આવે છે. મેટફોર્મિન મુખ્યત્વે શરીરની ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા (Insulin Sensitivity) વધારવામાં અને યકૃત (Liver) માં ગ્લુકોઝનું બિનજરૂરી ઉત્પાદન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

પરંતુ ઘણા દર્દીઓમાં એવી ફરિયાદ જોવા મળે છે કે દરરોજ નિયમિત રીતે મેટફોર્મિન લેવા છતાં તેમનું બ્લડ સુગર લેવલ સતત ૨૦૦ mg/dL થી ઉપર રહે છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીઓમાં ચિંતા વધવી સ્વાભાવિક છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, જો દવા લેવા છતાં સુગર લેવલ નિયંત્રિત નથી થઈ રહ્યું, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારી વર્તમાન સારવાર પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે.

મેટફોર્મિનની અસરકારકતા ઘટવાના મુખ્ય કારણો

ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ એ એક પ્રગતિશીલ (Progressive) રોગ છે. સમય જતાં દર્દીના સ્વાદુપિંડ (Pancreas) દ્વારા ઇન્સ્યુલિનનું કુદરતી ઉત્પાદન ઘટી શકે છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં માત્ર એક જ દવા લેવાથી સુગર કંટ્રોલમાં આવી જાય છે, પરંતુ જેમ જેમ સમય વિતે છે તેમ તેમ માત્ર મેટફોર્મિન શરીરની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે પૂરતી નથી રહેતી.

આ ઉપરાંત અન્ય કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પરિબળો પણ છે જે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધારે છે:

• ખોરાક અને જીવનશૈલી: અસંતુલિત આહાર અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું સેવન દવાની અસરકારકતા ઘટાડે છે.

• શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ: કસરત ન કરવાથી શરીરમાં ઇન્સ્યુલિનનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે થતો નથી.

• માનસિક તણાવ અને ઊંઘ: વધુ પડતો માનસિક તણાવ અને પૂરતી ઊંઘ ન મળવાથી હોર્મોનલ અસંતુલન સર્જાય છે, જે બ્લડ સુગર વધારે છે.

• ચેપ અને અન્ય દવાઓ: શરીરમાં કોઈ ચેપ (Infection) હોવો અથવા સ્ટેરોઇડ્સ જેવી અન્ય ચોક્કસ દવાઓ લેવાથી પણ ગ્લુકોઝ લેવલ ઊંચું જઈ શકે છે.

બ્લડ સુગર તપાસવાની સાચી રીત અને ટાર્ગેટ લેવલ

તમે ક્યારે અને કેવી રીતે બ્લડ સુગરની તપાસ કરો છો તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાલી પેટે (Fasting), જમ્યા પછી તરત જ અને જમવાના બે કલાક પછી મેળવેલા ૨૦૦ mg/dL ના રીડિંગના અલગ-અલગ તબીબી અર્થ થાય છે.

સામાન્ય રીતે ડાયાબિટીસ ધરાવતા પુખ્ત વયના લોકો માટે નીચે મુજબના લક્ષ્યો નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે:

• જમ્યા પહેલાં (Fasting): ૮૦ થી ૧૩૦ mg/dL

• જમ્યાના ૨ કલાક પછી (Post-Prandial): ૧૮૦ mg/dL થી ઓછું

જો તમારું બ્લડ સુગર સતત ૧૮૦ થી ૨૦૦ mg/dL ની ઉપર રહેતું હોય તો તમારે તેને સામાન્ય ગણવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ.

જાતે ડોઝ વધારવાની ભૂલ ન કરો: ડૉક્ટરની સલાહ અનિવાર્ય

તબીબી નિષ્ણાતો દર્દીઓને ખાસ ચેતવણી આપે છે કે રીડિંગ ઊંચું આવવાના કારણે ક્યારેય પણ મેટફોર્મિનનો ડોઝ પોતાની મેળે વધારવો જોઈએ નહીં. આનાથી પાચન સંબંધી ગંભીર સમસ્યાઓ અથવા અન્ય આડઅસરો થઈ શકે છે.

જો તમારું સુગર લેવલ સતત ૨૦૦ mg/dL થી ઉપર રહે છે, તો તુરંત તમારા ફિઝિશિયન અથવા એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. આવી પરિસ્થિતિમાં ડોકટરો સામાન્ય રીતે દર્દીના HbA1c (છેલ્લા ૩ મહિનાનું સરેરાશ સુગર) અને કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ (KFT) ની તપાસ કરવાની સલાહ આપે છે.

દર્દીના HbA1c સ્તર, શારીરિક લક્ષણો, વજન તેમજ હૃદય અને કિડનીના કાર્યરત દરના આધારે ડોકટરો મેટફોર્મિન સાથે બીજી કોઈ પૂરક દવા ઉમેરી શકે છે અથવા જરૂર જણાય તો ઈન્સ્યુલિન થેરાપી શરૂ કરવાની ભલામણ કરી શકે છે. સમયસર સારવારમાં ફેરફાર કરવાથી ડાયાબિટીસના કારણે થતી અન્ય ગંભીર શારીરિક જટિલતાઓથી બચી શકાય છે.