શું તમારું કૂલર પણ ફેંકે છે ગરમ હવા? જાણો ક્રોમ્પ્ટન અને વોલ્ટાસની આ સિક્રેટ ‘આઈસ ટ્રીક’!
વધતી જતી ગરમી અને કાળઝાળ તડકાએ દરેકની હાલત ખરાબ કરી દીધી છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે બપોરનો પારો 40 ડિગ્રીને વટાવી જાય છે, ત્યારે સામાન્ય એર કૂલર પણ ક્યારેક હાર માનવા લાગે છે. આ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા અને ટેક બ્લોગ્સ પર એક નુસખો ખૂબ જ ચર્ચામાં રહે છે— “કૂલરમાં બરફ નાખવો.” સાંભળવામાં આ કદાચ કોઈ દેશી જુગાડ જેવું લાગે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ માત્ર કોઈ માન્યતા નથી, પરંતુ વિજ્ઞાન પર આધારિત એક નક્કર પ્રક્રિયા છે? ક્રોમ્પ્ટન (Crompton) અને વોલ્ટાસ (Voltas) જેવી નામી કંપનીઓ પણ હવે આ વાતની પુષ્ટિ કરે છે.
એર કૂલર કેવી રીતે કામ કરે છે? (ઈવેપોરેટિવ કૂલિંગનું વિજ્ઞાન)
આપણે બરફની વાત કરીએ તે પહેલાં, એ સમજવું જરૂરી છે કે તમારું કૂલર હવાને કેવી રીતે ઠંડી કરે છે. એર કંડિશનર (AC) અને કૂલરના કામ કરવાની રીત બિલકુલ અલગ છે. જ્યાં AC ગેસ (રેફ્રિજરન્ટ) નો ઉપયોગ કરે છે, ત્યાં કૂલર ‘ઈવેપોરેટિવ કૂલિંગ’ (Evaporative Cooling) એટલે કે બાષ્પીભવનની કુદરતી પ્રક્રિયા પર ચાલે છે.
-
પાણીનો પ્રવાહ: પંપ દ્વારા પાણી કૂલરના પેડ્સ (ઘાસ અથવા હનીકોમ્બ) પર પડે છે.
-
હવાનો પ્રવાહ: પંખો બહારની સૂકી અને ગરમ હવાને અંદર ખેંચે છે.
-
બાષ્પીભવન: જ્યારે ગરમ હવા ભીના પેડ્સ સાથે અથડાય છે, ત્યારે પાણી ગરમી શોષીને વરાળ (Vapor) બની જાય છે.
-
પરિણામ: આ પ્રક્રિયામાં હવાની ગરમી ખતમ થઈ જાય છે અને બહાર નીકળતી હવા ઠંડી અને ભેજવાળી હોય છે.
આઈસ ચેમ્બર: કૂલરમાં બરફનું કામ શું છે?
બજારમાં હવે એવા આધુનિક કૂલર આવી રહ્યા છે જેમાં ‘આઈસ ચેમ્બર’ (Ice Chamber) નામનો એક અલગ સેક્શન હોય છે. આ મોટાભાગે કૂલરના ઉપરના ભાગમાં આપવામાં આવે છે. જ્યારે તમે તેમાં બરફ નાખો છો, ત્યારે કૂલરની અંદરનું પાણી ખૂબ જ ઠંડુ થઈ જાય છે.
શું બરફથી કૂલિંગ વધે છે? જી હા, ચોક્કસ! જ્યારે ઠંડુ પાણી પેડ્સ પર પડે છે, ત્યારે તે પેડ્સના તાપમાનને ઘણું નીચે લઈ આવે છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે બહારની લૂ જેવી ગરમ હવા આ બરફ જેવા ઠંડા પેડ્સમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે પહેલા કરતા ક્યાંય વધુ ઠંડી થઈને બહાર નીકળે છે. આ જ કારણે ઘણા લોકો તેને “મિની એસી” નું નામ આપે છે.
કંપનીઓનું શું કહેવું છે?
ક્રોમ્પ્ટનના જણાવ્યા અનુસાર, આઈસ ચેમ્બરમાં બરફ નાખવાથી કૂલિંગનું એક વધારાનું પડ (Extra Layer) ઉમેરાય છે. આ તે દિવસોમાં ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે જ્યારે તાપમાન અસહ્ય બની જાય છે. જોકે, અહીં એક ચેતવણી પણ છે. વોલ્ટાસ અને ક્રોમ્પ્ટન જેવી બ્રાન્ડ્સ એમ પણ કહે છે કે બરફની માત્રા ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે.
જો તમે આખું કૂલર બરફથી ભરી દેશો, તો બાષ્પીભવન (Evaporation) ની પ્રક્રિયા ધીમી પડી શકે છે. યાદ રાખો, કૂલર પાણીની વરાળ બનવાથી ઠંડક આપે છે. જો પાણી ખૂબ જ ઠંડુ થઈ જાય અને હવા તેને વરાળ ન બનાવી શકે, તો કૂલિંગ એટલું અસરકારક રહેશે નહીં. તેથી બરફનો ઉપયોગ માત્ર પાણીને ઠંડુ કરવા માટે કરો, તેને ‘ફ્રીઝર’ બનાવવા માટે નહીં.
કૂલરમાં બરફ નાખવાના ફાયદા અને ગેરફાયદા
દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. જો તમે કૂલરમાં બરફ વાપરવાનું વિચારી રહ્યા છો, તો આ મુદ્દાઓ પર ચોક્કસ ધ્યાન આપો:
ફાયદા:
-
તરત જ રાહત: સામાન્ય પાણીની સરખામણીમાં બરફ વાળું પાણી હવાને 5-10 મિનિટમાં જ ઠંડી કરી દે છે.
-
લાંબા સમય સુધી કૂલિંગ: બરફ ધીમે ધીમે પીગળે છે, જેનાથી ટેન્કનું પાણી લાંબા સમય સુધી ઠંડુ રહે છે.
-
બફારાવાળી ગરમીમાં રાહત: જોકે કૂલર ભેજ વધારે છે, પરંતુ ખૂબ જ ઠંડુ પાણી હવાને ભારે અને ઠંડી બનાવે છે, જે સૂકી ગરમીમાં સ્વર્ગ જેવો અહેસાસ આપે છે.
ગેરફાયદા અને સાવચેતીઓ:
-
વારંવારની મહેનત: તમારે વારંવાર બરફ જમાવીને ચેમ્બરમાં નાખવો પડશે, જે થોડું કંટાળાજનક કામ હોઈ શકે છે.
-
હ્યુમિડિટી (ભેજ): વધુ પડતો બરફ નાખવાથી હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધી શકે છે, જેનાથી ચીકણું અનુભવાય શકે છે.
-
જાળવણી: પીગળેલા બરફનું પાણી ક્યારેક સાઈડમાંથી લીક થઈ શકે છે જો તમારું કૂલર સારી ગુણવત્તાનું ન હોય.
શું તમારા કૂલરમાં બરફ નાખવો સુરક્ષિત છે?
વોલ્ટાસના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક કૂલર બરફ માટે બનેલા હોતા નથી:
-
ડિઝાઇન: જો તમારા કૂલરમાં અલગથી આઈસ ચેમ્બર નથી, તો સીધા પાણીની ટાંકીમાં બરફ નાખવાનું ટાળો. આનાથી પંપ પર દબાણ આવી શકે છે અથવા પાઈપ જામ થઈ શકે છે.
-
વજન: બરફનું વજન ઘણું હોય છે. જો તમારું કૂલર હલકા પ્લાસ્ટિકનું હોય, તો તેની બોડીમાં તિરાડો પડી શકે છે.
-
ઇલેક્ટ્રિકલ સેફ્ટી: હંમેશા ધ્યાન રાખો કે બરફ નાખતી વખતે પાણીના ટીપાં કૂલરની મોટર કે સ્વીચ સુધી ન પહોંચે.
કૂલરને ‘સુપર-કૂલ’ બનાવવાની અન્ય રીતો
-
ક્રોસ વેન્ટિલેશન: કૂલરને હંમેશા એવી બારી પાસે રાખો જ્યાંથી તેને બહારની તાજી હવા મળે. રૂમનો બીજો દરવાજો કે બારી થોડી ખુલ્લી રાખો જેથી ભેજ બહાર નીકળી શકે.
-
પેડ્સની સફાઈ: સીઝન શરૂ થાય તે પહેલાં ઘાસ કે હનીકોમ્બ પેડ્સ ચોક્કસ બદલો.
-
ચોખ્ખું પાણી: ખારા પાણીનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો, કારણ કે તે પેડ્સ પર ક્ષાર જમા કરે છે.
