આઘાત ભૂલાતો નથી? જાણો PTSD માંથી બહાર આવવાના ૫ કારગત ઉપાયો
જ્યારે આપણે ‘PTSD’ શબ્દ સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આપણા મનમાં મોટાભાગે યુદ્ધના મેદાનમાં લડતા સૈનિકો અથવા કોઈ મોટી કુદરતી હોનારતની તસવીર ઊભી થાય છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે PTSD એ કોઈપણ વ્યક્તિને થઈ શકે છે જેણે જીવનમાં કોઈ ગંભીર આઘાતજનક ઘટનાનો અનુભવ કર્યો હોય અથવા તેને નજીકથી જોઈ હોય. ઘણીવાર લોકો આ સ્થિતિથી પીડાતા હોવા છતાં તેને ઓળખી શકતા નથી, કારણ કે તેમને લાગે છે કે આ તો જીવનનો સામાન્ય ભાગ છે.
દર વર્ષે ૨૭ જૂનના રોજ ‘નેશનલ PTSD અવેરનેસ ડે’ (PTSD જાગૃતિ દિવસ) ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને PTSD ના લક્ષણો વિશે શિક્ષિત કરવાનો, વહેલા નિદાન માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલા ખોટા ડર કે કલંકને દૂર કરવાનો છે.
PTSD શું છે?
PTSD (પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર) એક માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ છે. તે ત્યારે વિકસી શકે છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગંભીર અકસ્માત, શારીરિક કે માનસિક શોષણ, જાતીય હુમલો, ઘરેલું હિંસા, કોઈ પ્રિયજનનું અચાનક અવસાન, મેડિકલ ઈમરજન્સી કે કોઈ મોટી કુદરતી આફતમાંથી પસાર થઈ હોય.
આઘાતજનક ઘટના પછી દુઃખી કે પરેશાન થવું એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જ્યારે આ લક્ષણો એક મહિનાથી વધુ સમય સુધી રહે અને તે તમારી રોજિંદી જીવનશૈલી, સંબંધો, કામ અથવા ઊંઘમાં અવરોધ ઊભો કરવા લાગે, ત્યારે તે PTSD હોઈ શકે છે.
લક્ષણો જે તમે નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ
ઘણીવાર આપણે PTSD ને માત્ર મોટા ફ્લેશબેક (ભૂતકાળની યાદોમાં ખોવાઈ જવું) કે પેનિક એટેક સાથે જોડીએ છીએ, પરંતુ તેના લક્ષણો ઘણા સૂક્ષ્મ પણ હોઈ શકે છે. આ લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય સ્ટ્રેસ, એન્ઝાયટી કે ડિપ્રેશન તરીકે ભૂલથી ઓળખાય છે. કેટલાક અજાણ્યા લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
-
સતત ચિંતા: હંમેશા એવું લાગવું કે કંઈક ખરાબ થવાનું છે અથવા માનસિક રીતે સતત ‘એજ’ પર હોવું.
-
એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી: કામ કરતી વખતે ધ્યાન ન લાગવું અથવા ‘બ્રેઈન ફોગ’ (મન અસ્પષ્ટ રહેવું).
-
ચીડિયાપણું: નાની વાતમાં ગુસ્સો આવવો અથવા અચાનક આક્રમક થઈ જવું.
-
ભાવનાત્મક શૂન્યતા: પોતાની જાતને પ્રિયજનોથી દૂર અનુભવવી અથવા કોઈ લાગણી ન અનુભવવી.
-
ટાળવાની વૃત્તિ: એવી જગ્યાઓ, લોકો અથવા વાતોથી દૂર રહેવું જે તમને તે ઘટનાની યાદ અપાવે.
-
ડરામણા સપના: ઊંઘમાં વારંવાર તે ઘટનાના ખરાબ સપના આવવા.
-
ઊંઘની સમસ્યા: લાંબા સમય સુધી અનિદ્રા અથવા ઊંઘમાં ખલેલ પડવી.
-
અપરાધભાવ: આઘાતજનક ઘટના માટે પોતાની જાતને દોષ આપવો કે પસ્તાવો અનુભવવો.
-
ઝડપથી ગભરાઈ જવું: મોટા અવાજો કે અણધારી પરિસ્થિતિઓમાં ખૂબ જ ડરી જવું.
આ લક્ષણો ઘણીવાર ઘટના બન્યાના મહિનાઓ પછી પણ દેખાઈ શકે છે, તેથી લોકો તેને ઓળખી શકતા નથી.
કોને જોખમ છે?
PTSD માત્ર સૈનિકોને થાય છે તે એક ભ્રમણા છે. જે કોઈપણ વ્યક્તિ આઘાતનો સામનો કરે છે, તેને આ સ્થિતિ થઈ શકે છે. હાઈ-રિસ્ક ગ્રુપમાં માર્ગ અકસ્માતના સર્વાઈવર્સ, ઘરેલું હિંસા કે શોષણના પીડિતો, હેલ્થકેર વર્કર્સ, આપત્તિમાં ફસાયેલા લોકો, બાળપણમાં આઘાત અનુભવનાર વ્યક્તિઓ અને જેમને અગાઉથી એન્ઝાયટી કે ડિપ્રેશનની તકલીફ હોય તેનો સમાવેશ થાય છે.
દરેક વ્યક્તિ જેને આઘાત લાગ્યો છે તે PTSD નો ભોગ નથી બનતી, પરંતુ આનુવંશિક કારણો, ભૂતકાળના અનુભવો અને સામાજિક સહકારનો અભાવ જોખમ વધારી શકે છે.
વહેલું નિદાન કેમ મહત્વનું છે?
સારવાર વગરનું PTSD માત્ર માનસિક જ નહીં, શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ ગંભીર અસર કરે છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે તેનાથી ડિપ્રેશન, પદાર્થોનું વ્યસન (નશાખોરી), ક્રોનિક પેઈન (લાંબો સમય રહેતો દુખાવો), હૃદયરોગ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને ઊંઘની ગંભીર બીમારીઓ થવાનું જોખમ વધી જાય છે. વહેલું નિદાન વ્યક્તિને સમયસર યોગ્ય સારવાર અપાવવામાં મદદ કરે છે, જેથી સ્થિતિ વધુ ગંભીર ન બને.
શું PTSD ની સારવાર શક્ય છે?
હા, PTSD સંપૂર્ણપણે મટી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેનું નિદાન વહેલું થાય. નિષ્ણાતો સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની સારવારની સલાહ આપે છે:
-
ટ્રોમા-ફોકસ્ડ કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT): આ થેરાપી વિચારો અને વર્તનને બદલવામાં મદદ કરે છે.
-
EMDR: આ એક આધુનિક પદ્ધતિ છે જે મનને આઘાતજનક યાદોને પ્રોસેસ કરવામાં મદદ કરે છે.
-
દવાઓ: જરૂર પડે ત્યારે ડોક્ટર એન્ટી-ડિપ્રેશન દવાઓ આપી શકે છે.
-
માઈન્ડફુલનેસ: તણાવ ઘટાડવા માટે ધ્યાન અને યોગ જેવી ટેકનિક.
-
સપોર્ટ ગ્રુપ્સ: જે લોકો સમાન પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયા છે તેમની સાથે વાતચીત કરવી.
અંતે…
યાદ રાખો, PTSD એ નબળાઈની નિશાની નથી, પરંતુ આઘાત બાદ થતી એક તબીબી સ્થિતિ છે. જો તમને કે તમારી આસપાસ કોઈને ઉપર મુજબના લક્ષણો જણાય, તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવામાં અચકાવું નહીં. તમારી લાગણીઓને સમજવી અને મદદ માંગવી એ જ સાજા થવા તરફનું પહેલું ડગલું છે. સચોટ માહિતી અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા, કોઈ પણ વ્યક્તિ ફરીથી ખુશ અને સંતુલિત જીવન જીવી શકે છે.
