તાવ ગાયબ, પણ સાંધાનો દુખાવો ચાલુ? જાણો ચિકનગુનિયાના નિદાનમાં વિલંબ થવાનું મોટું જોખમ

સાંધાનો અસહ્ય સોજો અને કડકતા? જાણો ચિકનગુનિયાના નિદાનમાં મોડું કરવાથી શું થાય છે નુકસાન

ચોમાસાની ઋતુ શરૂ થતાં જ મચ્છરોનો ઉપદ્રવ ઝડપથી વધી જાય છે, જેની સાથે ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા જેવા ગંભીર રોગોનો ખતરો પણ તોળાઈ રહે છે. ચિકનગુનિયા એ એડીસ (Aedes) મચ્છરોના કરડવાથી ફેલાતો એક વાયરલ ચેપ છે. આ એ જ મચ્છર છે જે ડેન્ગ્યુ પણ ફેલાવે છે. સામાન્ય રીતે ચિકનગુનિયાનો તાવ થોડા દિવસોમાં મટી જાય છે, પરંતુ ઘણા દર્દીઓમાં તેના કારણે થતો સાંધાનો અસહ્ય દુખાવો અઠવાડિયા કે મહિનાઓ સુધી પીડિત રાખે છે.

એસ.એલ. રાહેજા હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ફિઝિશિયન ડૉ. કોનરાડ રુઈ વાસના જણાવ્યા અનુસાર, ચિકનગુનિયાના નિદાનમાં વિલંબ (મોડું થવું) એ એક મોટી સમસ્યા છે. ઘણા દર્દીઓ ડૉક્ટર પાસે ત્યારે જ જાય છે જ્યારે સાંધાનો લાંબા ગાળાનો દુખાવો તેમની રોજિંદી જિંદગીને પ્રભાવિત કરવા લાગે છે. ડૉ. વાસે જણાવ્યું કે, “શરૂઆતમાં ચિકનગુનિયાના લક્ષણો ડેન્ગ્યુ અને ઇન્ફ્લુએન્ઝા (ફ્લૂ) જેવા અન્ય વાયરલ ઇન્ફેક્શન જેવા જ હોય છે. આ કારણે લોકો શરૂઆતમાં ડૉક્ટર પાસે જવાને બદલે જાતે જ કોઈ દવા લઈ લે છે અથવા એમ વિચારીને બેસી રહે છે કે તાવ આપોઆપ મટી જશે.”

ચિકનગુનિયા એટલે શું અને તેના લક્ષણો?

ચિકનગુનિયા એ મચ્છરજન્ય વાયરસથી થતી બીમારી છે, જેમાં દર્દીને અચાનક ખૂબ જ તીવ્ર તાવ આવે છે અને તેની સાથે સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો શરૂ થાય છે. આ સિવાય દર્દીને માથાનો દુખાવો, માંસપેશીઓમાં ખેંચાણ, ભારે થાક લાગવો અને ત્વચા પર લાલ ચકામા (Rash) થવા જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળે છે.

જો કે આ ચેપ જીવલેણ નથી હોતો અને મોટાભાગના લોકો થોડા અઠવાડિયામાં સાજા થઈ જાય છે, પરંતુ આ વાયરસની મુખ્ય નકારાત્મક અસર તાવ ઉતરી ગયા પછી પણ સાંધા પર લાંબા સમય સુધી સોજાના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.

ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો દુખાવો લાંબો સમય કેમ રહે છે?

જ્યારે ચિકનગુનિયાનો વાયરસ શરીરમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) તેની સામે લડે છે. આ લડાઈ દરમિયાન સાંધાઓમાં ભારે સોજો (Inflammation) આવી જાય છે. ભલે તાવ ઝડપથી ગાયબ થઈ જાય, પણ સાંધાનો આ સોજો સરળતાથી ઉતરતો નથી. પરિણામે સાંધામાં કડકતા (Stiffness), સોજો, લવચીકતાનો અભાવ અને વારંવાર થતો દુખાવો લાંબા સમય સુધી પરેશાન કરે છે.

ઘણા દર્દીઓ માટે આ દુખાવો એટલો સીમિત કરી દેનારો હોય છે કે તેઓ સામાન્ય ચાલવું, સીડી ચડવી, કસરત કરવી કે ઘરકામ જેવા રોજિંદા કાર્યો પણ કરી શકતા નથી. ડૉ. વાસે ઉમેર્યું કે, “જો નિદાન મોડું થાય, તો એ ઓળખવું મુશ્કેલ બની જાય છે કે સાંધાનો આ ક્રોનિક દુખાવો ચિકનગુનિયાને કારણે છે કે અન્ય કોઈ ઓર્થોપેડિક સમસ્યાને લીધે. લાંબા ગાળાનો સોજો સાંધાની ફ્લેક્સિબિલિટી કાયમ માટે ઓછી કરી શકે છે.”

ચિકનગુનિયાના નિદાનમાં મોડું થવાના મુખ્ય કારણો

શરૂઆતના તબક્કામાં ચિકનગુનિયાને ઓળખવો મુશ્કેલ છે કારણ કે તેના લક્ષણો સામાન્ય તાવ કે ડેન્ગ્યુ જેવા જ લાગે છે. માત્ર લક્ષણો જોઈને ડૉક્ટર માટે પણ સચોટ તારણ પર પહોંચવું મુશ્કેલ બને છે.

બીજું મોટું કારણ લોકોની બેદરકારી છે. લોકો તાવ આવે ત્યારે ઘરેલું ઉપચારો અથવા મેડિકલ સ્ટોર પરથી પેઇન કિલર લઈને ચલાવી લે છે. પરંતુ વહેલી તકે ડૉક્ટરની સલાહ લેવાથી બ્લડ ટેસ્ટ (લેબોરેટરી ટેસ્ટ) દ્વારા સમયસર જાણી શકાય છે કે આ કયો વાયરસ છે અને તે મુજબ સાચી સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.

ચિકનગુનિયા વિરુદ્ધ ડેન્ગ્યુ: બ્લડ ટેસ્ટ કેમ જરૂરી છે?

એડીસ મચ્છર દ્વારા ફેલાતા હોવાથી ચિકનગુનિયા અને ડેન્ગ્યુ બંનેની શરૂઆત એક સરખી હોય છે, પરંતુ બંને અલગ વાયરસ છે અને તેમની સારવારની પદ્ધતિ પણ જુદી છે.

ખાસ કરીને તાવ અને દુખાવાની દવા પસંદ કરતી વખતે આ તફાવત બહુ મહત્વનો છે. ડૉ. વાસ ચેતવણી આપતા કહે છે કે, “કોઈપણ એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી (સોજો ઉતારવાની) દવા આપતા પહેલા ડેન્ગ્યુ નથી તેની ખાતરી કરવી ખૂબ જરૂરી છે. જો દર્દીને ડેન્ગ્યુ હોય અને આવી દવાઓ આપવામાં આવે, તો શરીરમાં બ્લીડિંગ (આંતરિક રક્તસ્રાવ) નું જોખમ ઘણું વધી જાય છે.” તેથી, જાતે દવાઓ લેવાનું (Self-Medication) ટાળવું જોઈએ.

ચિકનગુનિયાની સારવાર કેવી રીતે થાય છે?

હાલમાં ચિકનગુનિયાને જડથી મટાડવા માટે કોઈ ચોક્કસ એન્ટીવાયરલ દવા ઉપલબ્ધ નથી. તેની સારવાર મુખ્યત્વે લક્ષણોને કાબૂમાં લેવા માટેની સપોર્ટિવ કેર (Supportive Care) પર આધારિત છે, જેમાં શામેલ છે:

• ભરપૂર પાણી પીવું (Hydration): શરીરમાં પાણીની કમી ન થવા દેવી.

• પૂરતો આરામ: શરીરને વાયરસ સામે લડવા માટે બેડ રેસ્ટ જરૂરી છે.

• તાવનું સંચાલન: યોગ્ય પેરાસીટામોલ જેવી દવાઓથી તાવ નિયંત્રિત કરવો.

• યોગ્ય પેઇન રિલિફ: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ સાંધાના દુખાવાની દવાઓ લેવી.

• મેડિકલ મોનિટરિંગ: લક્ષણો લાંબા ચાલે તો ડૉક્ટરના સતત સંપર્કમાં રહેવું.

એકવાર ટેસ્ટમાં ડેન્ગ્યુ ન હોવાની પુષ્ટિ થઈ જાય, પછી ડૉક્ટર્સ સાંધાના લાંબા ગાળાના દુખાવા અને સોજા માટે ખાસ દવાઓ આપી શકે છે. આ ઉપરાંત, સાંધાની હિલચાલ અને લવચીકતા પાછી મેળવવા માટે ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) અને હળવી કસરતો ખૂબ જ મદદરૂપ સાબિત થાય છે.

ચિકનગુનિયાથી બચવાના સરળ ઉપાયો

ચિકનગુનિયાથી બચવાનો એક જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે—મચ્છરોની ઉત્પત્તિ રોકવી અને મચ્છર કરડવાથી બચવું. આ માટે નીચેની બાબતોનું પાલન કરો:

• ઘરની આસપાસ કે અગાશી પર ક્યાંય પણ ચોખ્ખું કે ગંદુ પાણી જમા ન થવા દો.

• મચ્છરોથી બચવા માટે મોસ્કિટો રેપલેન્ટ ક્રીમ, સ્પ્રે કે કોઈલનો ઉપયોગ કરો.

• શરીર આખું ઢંકાય તેવા લાંબી બાંયના કપડાં પહેરો, ખાસ કરીને બાળકોને આ પૂરી કાળજી રાખો.

• ઘરના બારી-બારણાં પર ઝીણી જાળી (Screen) લગાવો જેથી મચ્છર અંદર ન આવી શકે.

• રાત્રે કે દિવસે સૂતી વખતે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવાની આદત પાડો.

• પાણી સંગ્રહ કરવાના તમામ વાસણો કે ટાંકીઓને હંમેશાં ઢાંકીને રાખો.

યાદ રાખો, તાવ ભલે જતો રહે પણ જો સાંધાનો દુખાવો સતાવતો હોય, તો તેને સામાન્ય ન ગણતા તરત જ ડૉક્ટર પાસે જઈને સાચું નિદાન કરાવો. સમયસર લીધેલા પગલાં તમને લાંબા ગાળાની પીડામાંથી બચાવી શકે છે.