દિવસ અને રાત દરમિયાન બ્લડ પ્રેશરમાં કેમ થાય છે ફેરફાર? જાણો શરીરની ‘સર્કેડિયન રિધમ’ અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનો ઊંડો સંબંધ
હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હૃદય રોગના વધતા કિસ્સાઓ વચ્ચે એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે આપણું લોહીનું દબાણ દિવસભર એકસરખું રહેતું નથી. આપણી બદલાતી જીવનશૈલી, હોર્મોન્સના સ્તરમાં થતા ફેરફારો, ઊંઘ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓના આધારે બ્લડ પ્રેશર દિવસ અને રાત દરમિયાન કુદરતી રીતે વધતું અને ઘટતું રહે છે. માનવ શરીરમાં ચાલતી આ કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયાને સાયન્ટિફિક ભાષામાં ‘સર્કેડિયન રિધમ’ (Circadian Rhythm) એટલે કે શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ આંતરિક સિસ્ટમ આપણને દિવસે જાગૃત અને સક્રિય રાખવામાં તથા રાત્રે શાંત ઊંઘ મેળવવામાં મદદ કરે છે.
સવારે ઉઠતી વખતે બ્લડ પ્રેશર કેમ સૌથી વધુ હોય છે?
સામાન્ય રીતે, સવારે ઊંઘમાંથી જાગવાના સમયે લોહીનું દબાણ ઝડપથી વધે છે, બપોર દરમિયાન તે સ્થિર રહે છે અને રાત્રે સૂતી વખતે કુદરતી રીતે ઘટે છે. ખાસ કરીને સવારે ૬ થી ૯ વાગ્યાની વચ્ચે બ્લડ પ્રેશર પોતાના ઉચ્ચતમ સ્તર (Peak) પર પહોંચી જાય છે. આ એ સમય હોય છે જ્યારે શરીર ઊંઘમાંથી જાગીને દૈનિક કાર્યો માટે પોતાની જાતને તૈયાર કરી રહ્યું હોય છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન શરીરમાં કોર્ટીસોલ (Cortisol) અને એડ્રેનાલિન (Adrenaline) જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સનું ઉત્પાદન ઝડપથી વધે છે. આ હોર્મોન્સ હૃદયના ધબકારા વધારે છે અને રક્તવાહિનીઓને સાંકડી (સંકુચિત) કરે છે, જેના પરિણામે સવારના સમયે બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક વધારો થાય છે.
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશનના વિવિધ સંશોધનો અનુસાર, સવારે ઉઠ્યા બાદ બ્લડ પ્રેશરમાં થતો આ કુદરતી વધારો હૃદય પર વધારાનું દબાણ લાવે છે. હૃદય રોગ, હાઈ બીપી કે ડાયાબિટીસની સમસ્યા ધરાવતા દર્દીઓ માટે આ સમયગાળો અત્યંત નાજુક હોય છે, કારણ કે આ સમયે કાર્ડિયાક અરેસ્ટ, હાર્ટ અટેક અને સ્ટ્રોક આવવાનું જોખમ અન્ય સમય કરતાં ઘણું વધારે હોય છે.
દિવસ દરમિયાન અને સાંજે લોહીનું દબાણ
સવારના ઉછાળા પછી, બપોર સુધીમાં બ્લડ પ્રેશર ધીમે ધીમે સામાન્ય અને સ્થિર સ્તરે આવી જાય છે. આ સમયે આપણું શરીર માનસિક કાર્ય, પ્રવાસ અને શારીરિક શ્રમ માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ હોય છે. જોકે, આપણી કેટલીક ખોટી ટેવો દિવસ દરમિયાન બીપીને ફરીથી અચાનક વધારી શકે છે. સાંજના સમયે બ્લડ પ્રેશર કુદરતી રીતે ઘટવાનું શરૂ થાય છે, પરંતુ વધુ પડતો માનસિક તણાવ, દારૂનું સેવન, મોડી રાત્રે ભારે કે તળેલું ભોજન લેવું અને રાત્રે સખત કસરત કરવાથી આ કુદરતી ચક્ર ખોરવાઈ જાય છે.
રાત્રિની ઊંઘ અને ‘નોક્ટરનલ ડિપિંગ’ નું મહત્વ
જ્યારે આપણે રાત્રે ઊંઘીએ છીએ, ત્યારે બ્લડ પ્રેશર કુદરતી રીતે ૧૦% થી ૨૦% સુધી ઘટી જાય છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ પ્રક્રિયાને ‘નોક્ટરનલ ડિપિંગ’ (Nocturnal Dipping) કહેવામાં આવે છે. હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને આખો દિવસ સતત કામ કર્યા પછી જરૂરી આરામ, રિપેરિંગ અને પુનર્જીવન મેળવવા માટે રાત્રે બીપીનું ઘટવું અત્યંત આવશ્યક છે.
પરંતુ જે લોકો હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, કિડનીના રોગો અથવા સ્લીપ એપનિયા (ઊંઘમાં શ્વાસ રૂંધાવો) જેવી બીમારીઓથી પીડાય છે, તેમનામાં રાત્રિના સમયે બીપી ઘટી શકતું નથી. આ સ્થિતિને ‘નોન-ડિપિંગ’ કહેવાય છે. રાત્રે બ્લડ પ્રેશર ન ઘટવાની આ સમસ્યા લાંબા ગાળે હૃદયના સ્નાયુઓને નબળા પાડે છે અને હૃદય રોગનો હુમલો થવાનું જોખમ બેગણું કરી દે છે. આ ઉપરાંત, રાત્રે મોડે સુધી ટીવી કે મોબાઈલની સ્ક્રીન જોવી અને અપૂરતી ઊંઘ પણ આ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ધ્યાનમાં રાખવા જેવા મહત્વના સૂચનો
બ્લડ પ્રેશરનું આ ચક્ર વ્યક્તિની ઉંમર, વજન, ધૂમ્રપાન, દારૂની ટેવ, તણાવ અને ખોરાકના આધારે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરતા લોકોમાં આ આખું ચક્ર ઉલટું થઈ જાય છે. તેથી જ હાઈ બીપીની દવાઓ કયા સમયે લેવી તે ખૂબ જ મહત્વનું બની રહે છે. તબીબો ખાસ કરીને હાઈ બીપીના દર્દીઓને દિવસમાં બે વાર—એકવાર સવારે ઉઠ્યા પછી અને બીજી વાર રાત્રે સૂતા પહેલાં—નિયમિત રીતે બ્લડ પ્રેશર માપવાની અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ દવાનો સમય નક્કી કરવાની ભલામણ કરે છે.
